Qadınların Ev İşinə Qarşı Üsyanı

Silvia Federici

Bu məqalə müəllifin Sıfır Nöqtəsində İnqilab (Revolution at Point Zero) kitabından “Qlobal Iqtisadiyyatda Işçi güvvəsinin istehsalı və bitməmiş feminist inqilabı” fəslindən tərcümə olunub.


Qadınların Ev İşinə Qarşı Üsyanı və İş, Sinfi Mübarizə və Kapitalist Böhranın Feminist İzahı.

Belə görünür ki, əməyin dəyəri bir sosial qayda olaraq ondan imtina etməklə yaradılır və ya təsdiqlənir. Məsələn, qadınlar ev işini öz təbii alınyazıları kimi qəbul etməkdən imtina edib təşkilatlanana qədər ev işi də belə görünməz və dəyərsiz idi. Qadınların 60 və 70-ci illərdəki üsyanı ödənişsiz ev işinin kapitalist iqtisadiyyatındakı mərkəzi yerini üzə çıxardı. Bu hərəkat həm də beynimizdəki cəmiyyət anlayışını gündəlik və nəsildən-nəsilə əsaslarla işçi istehsal edən məişət plantasiyası və konveyer kəmərlərindən ibarət nəhəng bir dövrəyə çevirdi.

Feministlər bununla da işçi qüvvəsini davam etdirib yeniləməyin (bu yazıda qısaca reproduksiya deyəcəyimiz şeyin) sadəcə əmtəə istifadəsindən ibarət olmadığını göstərdilər; bunun üçün həm də kimsə yeməyi hazırlamalı, paltarları yumalı, bədənlərin qayğısına qalmalıdır. Reproduksiyanın və qadınların məişət yükünün sərmayə (və yaxud kapital) yığımında oynadığı mühüm rolun fərqinə varmaq, eyni zamanda Marxın kateqoriyalarının yenidən düşünülməsinə, kapitalist inkişaf və sinfi mübarizənin tarixi və əsasları ilə bağlı yeni fikirlərin yaranmasına yol açdı. 1970-ci illərdən etibarən Marxa Üçüncü Dünyadan gələn tənqidlərin başlatdığı nəzəri keçid, feminist nəzəriyyəsi sayəsində radikallaşmağa və nəzəri olaraq formalaşmağa başladı. Beləliklə, kapitalizmin təkcə ödənişli, muzdlu əsaslarla olan əmək tərəfindən müəyyən edilmədiyi fikri təsdiqlənir, əksinə, mahiyyət etibarilə pulsuz əməyə əsaslandığı iddia olunurdu. Üstəlik qadınların reproduktiv əməyinin dəyərdən düşməsi ilə onların sosial vəziyyətlərindəki pisləşmə arasındakı göbək bağı ortaya çıxarılırdı.

Bu paradiqma sürüşməsinin siyasi nəticələri də var idi. Bunların arasında ən tez baş verəni Marxçı sola aid “ümumi tətil” və “işdən imtina” ideyalarından imtina idi çünki, bu fikirlər ev işçilərini heç vaxt təmsil etmirdi. Zamanla, Leninizm və sosial-demokratiya ələyindən keçən Marxizmin ağ, yetişkin, kişi işçilərdən ibarət dünya proletariatının məhdud bir kəsiminin maraqlarını təmsil etdiyi ortaya çıxdı. Bu kəsim isə gücünü kapitalist sənayenin aparıcı sahələrində, texnoloji inkişafının pikində işləmələrindən alırdı. Müsbət tərəfdən baxsaq, reproduktiv işin kəşfi kapitalist istehsalın müəyyən bir işçi növünün yaradılmasından—həmçinin müəyyən növ ailədən, cinsəllik, törəmə yollarından—asılı olduğunu göstərdi. Bu isə öz növbəsində özəl münasibətlər sferasını istehsalat əlaqələri sferası və antikapitalist mübarizə ərazisinə çevirməyə imkan verdi.

Belə bir kontekstdə, abortu qeyri-qanuni edən qərarlar işçi təminatını nizamlamaq üçün atılmış addım kimi, təbii artımdakı kəskin azalma və boşanmalardakı artım isə kapitalist iş disiplininə qarşı müqavimət kimi başa düşülürdü. Şəxsi olan artıq siyası olmuşdu və dövlət ilə kapitalın bizim həyat və reproduksiyamızı yataq otağımıza qədər toparladığı ortaya çıxmışdı.

Bu təhlilin əsasında, 1970-ci illərin ortasında—yəni dünya iqtisadiyyatının kapitalist siyasət tərəfindən neoliberal xətlər üzrə yenidən qurulmağa başladığı dövrdə—bir çox feminist dərinləşməkdə olan kapitalist böhranın sadəcə zavodlardakı mübarizəyə qarşı deyil, həm də yeni nəsil Afrikalı, Asiyalı, Latın Amerikalı, Kariblilərin müstəmləkə tarixinin izlərinə qarşı müqavimətinə, o cümlədən, qadınların məişət işindən imtinasına da qarşı cavab olduğunu anlayırdı. Bu perspektivin aparıcı qüvvələri olan “Məişət İşi Üçün Maaş Hərəkatının” (ing. Wages for Housework Movement) aktivistləri Mariarosa Dalla Costa, Selma James, Leopoldina Fortunati qadınların məişət disiplininə qarşı gizli mübarizələrinin Fordist sistemin sütunu olan çoxalma modelini devirdiyini göstərirdi. Məsələn, Dalla Costa “Emiqrasiya və Çoxalma” (ital. Emigrazione e Riproduzione) (1974) adlı kitabında göstərirdi ki, İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan etibarən Avropadakı qadınlar doğub-törəməyə qarşı səssiz etiraz ediblər. Bunun təsdiqini təbii artımın düşməsində və immiqrasiyanın dövlət tərəfindən təbliğ olunmasında görmək olar. Fortunati “Eybəcər Vida” (ital. Brutto Ciao) (1976) adlı kitabında italyan qadınların İkinci Dünya Müharibəsinin sonrasında kəndlərdən köçməsini, ailə gəlirlərinin yeni nəsillərin çoxalmasına yönəldilməsi və qadınların müharibədən sonrakı müstəqillik axtarışlarını, uşaqlarına yatırdıqları sərmayədəki artımı və yeni nəsil işçilərdəki döyüşkən ruhun böyüməsini təhlil edir. Selma James isə “Cins, İrq və Sinif” (ing. Sex, Race and Class) (1975) adlı kitabında göstərirdi ki, qadınların “mədəni” davranışı və sosial “rolları” kapitalist həyatın bütününə qarşı “cavab və qiyam” kimi oxunmalıdır.

1970-lərin ortasında qadınların mübarizəsi artıq ‘görünməz“ deyildi, əksinə, əməyin cins-əsaslı bölgüsünün və bunun bütün nəticələrinin—kişilərdən iqtisadi asılılığın, sosial tabeçiliyin, ödənişsiz, təbiiləşdirilimiş əmək formasına məhkumluğun, dövlət tərəfindən idarə olunan seksuallıq və törəmənin—açıq inkarı idi. Lakin çoxlarının düşündüyünün əksinə, böhran ağ orta sinif qadınlarla məhdudlaşmamışdı. Vətəndaş Haqqları Hərəkatından ilhamlanan, Rifah Analar Hərəkatı ilk “məişət işi üçün maaş” kampaniyasının yaradıcıları olaraq (Asılı Uşaqlara Yardım adı altında) qadının reproduktiv işinin iqtisadi dəyərini göstərmiş və “rifahın” qadın hüququ olduğunu vurğulamışdılar (Milwaukee County Welfare Rights Organization, 1972).

Qadınlar Afrika, Asiya, Latın Amerikasında da hərəkətə gəlmişdilər. Meksiko şəhərində 1975-ci ildə keçirilən Qadın üzrə Qlobal Konfransın təşkilatçısı olan Birləşmiş Millətlərin (BMT) feminist siyasətə sponsorluq zəmnində müdaxiləsi də bunu göstəricisi idi. Başqa bir mətndə də qeyd etdiyim kimi, Birləşmiş Millətlərin beynəlxalq qadın hərəkatlarının yayılmasındakı rolu, 1960-cı illərdə antikolonial mübarizənin genişləməsindəki rolu ilə oxşarlıq təşkil edirdi (Federici, 2000). “Dekolonizasiya” hərəkatlarına qarşı tətbiq etdikləri seçici sponsorluq modelində olduğu kimi, BMT-nin özünü qadın haqqlarının təbliğinə məsul təşkilat kimi təyin etməsi də, qadın qurtuluşunu beynəlxalq sərmayə və inkişafda olan neoliberal gündəliyin ehtiyac və planları çərçivələrinə salmağa imkan verdi. Meksiko şəhərindəki konfrans və ondan sonrakıların əsas baş tutma səbəbi reproduksiya mübarizələri nəticəsində post-kolonial iqtisadiyyatların məişət əməyinə daha çox sərmayə qoyması və bunun nəticəsində Dünya Bankının kənd təsərüfatının kommersiyallaşması üzrə olan inkişaf planın uğursuzluğu idi.

Afrikada qadınlar ərlərinin ticari əkin sahələrində işləməkdən mütəmadi olaraq imtina edib, dolanışıq təsərrüfatını təbliğ edərək öz kəndlərini ucuz işçi qüvvəsi istehsal edən ərazidən, istismara qarşı mübarizə məkanına çevirdilər (Meillassoux, 1975). 1980-ci illərdə, bu mübarizə Dünya Bankının təsərrüfat layihələrinin uğursuzluğunun əsas səbəbi olaraq qəbul olundu və bununla da bir sıra ‘qadınların inkişafa töhfəsi“ ritorikasında olan məqalələrin yazılmasına təkan verdi. Daha sonra gələn təşəbbüslər bu mübarizəni QHT-lər tərəfindən maliyyələşdirilən ‘gəlir gətirən layihələr’ və mikro-kredit proqramları kimi pul iqtisadiyyatı alətlərinə inteqrasiya etməyə çalışdılar. Bunları nəzərə alsaq, dünya iqtisaddiyatının qloballaşması nəticəsində reproduktiv quruluşun yenidənqurulması və qadınlara qarşı ‘əhali kontrolu’ adı altında aparılan təbliğat o qədər də təəcübləndirici olmaz.

Növbəti hissələrdə mən bu yenidənqurmanın üsullarını, əsas trendlərini, sosial nəticələrini və sinfi münasibətlərə təsirini ələ alıram. Lakin ilk öncə bəzi feministlərin işçi qüvvəsi anlayışını ifrat endirməçi (reduksionist) olduğuna görə tənqid edib, qadınların ancaq işçi qüvvəsi yox, həm də yaşayan fərdlər—uşaq, qohum, dost—istehsal etdiyini vurğulamalarına baxmayaraq, işçi qüvvəsi anlayışından niyə hələ də istifadə etdiyimi izah etmək istəyirəm. Onların tənqidini qəbul edirəm. İşçi qüvvəsi abstraksiyadır. Marxın və ondan əvvəl Sismondinin də qeyd etdiyi kimi, işçi qüvvəsi “satılıb istifadə olunmursa heç nədir” (Marx, 1990). Mən bu anlayışı davam etdirirəm, amma fərqli səbəblərdən. Birincisi, kapitalist cəmiyyətdə reproduktiv işin özümüzün və ya digərlərinin azad çoxalması demək olmadığını göstərmək üçün. Çünki birbaşa və ya dolayı yolla olduğundan asılı olmayaraq, əvəzi maaşla verildiyi müddətcə reproduktiv əmək hər bir halda kapitalist işin təşkili və istehsal münasibətlərinə tabedir. Başqa sözlə, ev işi azad fəaliyyət deyil. Ev işi “kapitalizmin ən əvəzolunmaz istehsal və reproduksiya vasitəsinin, yəni işçinin istehsalıdır” (Marx, 1990). Belədə, istehsal etdiyi məhsul işçi bazarının tələbatlarına uyğun olmaq məcburiyyətində olduğundan, reproduksiya işinin özü də həmin bazardan qaynaqlanan məhdudiyyətlərə tabedir.

İkincisi, ‘işçi qüvvəsinin’ reproduksiyasını vurğulamaq reproduktiv işin ikili xarakteri və təzadlarını üzə çıxarır və bu da öz növbəsində işin qeyri-stabil və dağıdıcı təbiətini ortaya çıxarır. İşçi qüvvəsi ancaq canlı bir varlığa aid ola bildiyindən, onun reproduksiyası eyni zamanda həm arzuolunan insan keyfiyyət və bacarıqlarının qiymətləndirilməsi və yaradılmasında ibarət olmalı, həm də işçi bazarının standartlarına cavab verməlidir. Yaşayan fərd və işçi qüvvəsi arasında fərqi görmək nə qədər çətindirsə, reproduktiv işin də bu iki fərqli aspekti arasında xətt çəkmək də bir o qədər çətindir. Amma bu anlayışla işləmək gərginliyi və fərqlilikləri ortaya çıxarır, siyasi əhəmiyyəti olan münaqişə, müqavimət və təzadlar dünyasını göz önünə gətirir. Həm də bizə məişət işinə qarşı icmalarımızı dağıtmaq qorxusu olmadan savaşa biləcəyimizi göstərir, çünki bu iş təkcə onu yerinə yetirənləri deyil, həm də onunla çoxalanları məhbusa çevirir.

Bundan əlavə, postmodernist trenddən fərqli olaraq, istehsal və reproduksiya arasında nəyə görə fərq qoyduğumu müdafiə etmək istəyirəm. Bu iki şey arasındakı fərq əhəmiyyətli bir mənada bulanıqlaşmışdır. Avropa və ABŞ-da 1960-cı illərin mübarizələri, xüsüsən də feminist və tələbə hərəkatları kapitalist sinfinə öyrətdi ki, işçi qüvvəsinin reproduksiyasına qoyulan sərmaye “geri qayıtmır“. Yəni, bu sərmaye işçi qüvvəsinin məhsuldarlığında artıma zəmanət vermir. Buna görə də, nəinki işçi qüvvəsinə qoyulan sərmaye ciddi şəkildə azaldı, həm də reproduktiv fəaliyyət dəyər yaradan və işçilərin pul ödəyərək almalı olduqları xidmətə çevrildi. Belə bir şəraitdə, reproduktiv fəaliyyətin yaratdığı dəyər dərhal realizə olunur, istehsal olunan gələcək işçilərin performansından asılı qalmır. Ancaq xidmət sektorunun böyüməsi məişət-əsaslı, havayı reproduktiv əməyi ləğv eləmədi və bunun əsasında qurulan işçi qüvvəsinin cinsiyyət-əsaslı bölünməsini də aradan qaldıra bilmədi. Bu bölünmə isə öz növbəsində kimin hansı işlə məşğul olduğunu təyin edərək istehsal və çoxalmanı bir-birindən ayırır. Xidmət sektorunun böyüməsi üstəlik maaşın yerinə yetirdiyi ayrıseçkilik funksiyasına da son qoymadı.

“Duyğusal” yox, “reproduktiv” əməkdən danışmağımın əsas səbəbi odur ki, daha çox qəbul olunmuş mənasında duyğusal əmək insanların çoxalması üçün lazım olan əməyin yalnız məhdud bir hissəsini təşkil edir və feminist reproduktiv əmək anlayışının sarsıdıcı potensialına kölgə salır. “Reproduktiv əmək” anlayışı bu növ əməyin işçi qüvvəsi istehsalında oynadığı rolu vurğulayaraq və bu işin özü ilə daşıdığı təzadları üzə çıxararaq, istehsal olunan və istehsalçılar arasında potensial mühüm əməkdaşlıqları açığa çıxarır: analar və uşaqlar, müəllimlər və tələbələr, tibb bacıları/qardaşları və xəstələr arasında. Reproduktiv işin bu xüsusiyyətlərini nəzərimizdə saxlamaq şərtilə iqtisadi qloballaşmanın işçi qüvvəsinin reproduksiyasını necə yenidən qurduğuna baxa bilərik. Bu yenidənqurmanın işçilərin, xüsusilə də reproduktiv işin özəyi olan qadınların üzərində təsirləri nə olub? Sonda, bu yenidənqurma prosesi əsasında kapitalizm haqqında və Marxist nəzəriyyənin günümüzdə mövcud olan antikapitalist mübarizədə yeri haqqında nələr öyrənə bilərik? Bu suala cavabım iki hissədən ibarət olacaq. İlkin olaraq, qısaca qloballaşmanın sosial reproduksiya prosesi və sinfi münasibətlərə gətirdiyi əsas dəyişikliklərdən danışacaq və daha sonra reproduktiv işin yenidən qurulmasını daha ətraflı müzakirə edəcəyəm.

Dözülməzin Adlandırılması: İlkin Kapital Yığımı və Reproduksiyanın Yenidən Qurulması

Dünya iqtisadiyyatının yenidənqurulması 1960 və 70-ci illərin mübarizələrinə əsasən beş fərqli formada cavab verərək sinfi münasibətlərin təşkilini və reproduksiyasını dəyişdirdi. Birincisi işçi bazarı böyüdü. Qloballaşma nəticəsində dünya proletariatının sayında tarixi sıçrayış baş verdi. Bu həm milyonları torpağından, işindən, ənənəvi hüquqlarında ayıran qlobal özəlləşmə prosesi, həm də qadınların daha çox işə götürülməsi nəticəsində baş verdi. Təəcüblü deyil ki, qloballaşma özünü bir çox fərqli forma alan ilkin kapital yığım prosesi kimi təqdim etdi. Şimalda qloballaşma sənayənin köçürülməsi, işin dəyişkənləşdirilməsi, etibarsızlaşdırılması və dəqiq vaxtında istehsal formasını almışdı. Keçmiş sosialist dövlətlərində sənaye qeyri-dövlətləşdirildi, xalq təsərüfatı qeyri-kollektivləşdirildi və ictimai rifah özəlləşdirildi. Cənubda istehsalatın makilləşdirildiyini, idxalın liberallaşdırıldığını və torpağın özəlləşdirildiyini müşahidə etdik. Məqsəd isə hər yerdə eyni idi. Kapitalist sinif dolanışıq iqtisadiyyatını dağıdaraq, istehsalçıları yaşamaq üçün lazımi resurslardan ayıraraq və milyonları maaşlı işə çıxış olmasa belə pul gəlirindən asılı vəziyyətə salaraq yığma prosesini yenidən başlatdı və işçi istehsalının qiymətini azaltdı. Dünya işçi bazarına iki milyard adamın əlavə olunması kapitalizmin artıq avtomatlaşma nəticəsində canlı işçi qüvvəsinə ehtiyacı olmadığını iddia edən nəzəriyyələrin səhv olduğunu ortaya çıxardı.

İkincisi, kapitalın məkansızlaşması və iqtisadi fəaliyyətlərin ‘kompüter inqilabı’ sayəsində maliyyələşdirilməsi, kapitalın dünyanın bir ucundan o biri ucuna ani köçürülməsinə imkan yaradaraq ilkin kapital yığımın daimi prosesə çevirilməsinə şərait yaratdı və işçilərin istismara qarşı müqavimətinin kapital üzərinə qoyduğu məhdudiyyətləri aradan qaldırdı.

Üçüncüsü, dövlət tərəfindən işçi qüvvəsinin reproduksiyasına olan sərmayənin miqdarı strukturlu tənzimləmə proqramları və “rifah dövlətinin” dağıldılması ilə sistematik şəkildə azaldıldı. 1960-cı illərin mübarizələri kapitalist sinfinə göstərdi ki, işçi qüvvəsinin reproduksiyasına qoyulan investisiya mütləq şəkildə işin məhsuldarlığının artmasına gətirib çıxarmır. Bunun nəticəsində yaranan ideologiya və siyasətə görə işçilərin reproduksiyası üçün çəkilən xərclərdən yararlananlar ancaq işçilərin özləri olduğuna görə, işçiləri özlərinə sərmaye qoyan mikrotəşəbbüskar kimi görmək olardı. Bununla əlaqədər olaraq, reproduksiya və kapital yığımı arasındakı zaman fərqində sürüşmə baş verdi. Səhiyyə, təhsil, pensiyalar və ictimai nəqliyyata olan dövlət dəstəyinin kəsilməsi və onların qiymətinin artması, işçilərin öz reproduksiyalarının xərcini üzərilərinə götürməsi nəticəsində, işçi qüvvəsinin reproduksiyasını formalaşdıran hər addım bilavasitə yığım nöqtəsinə çevrildi.

Dördüncüsü, məşə, okean, su hövzələri, balıqçılıq əraziləri, mərcan rifləri, heyvan və tərəvəz növlərinin korporativ özünküləşdirilməsi və məhvi tarixi pik nöqtəsinə çatmışdır. Afrikadan Sakit Okean Adalarına qədər ölkəbəölkə çox sayda insanın evi və dolanışıq resurslarının mənbəyi olan nəhəng əkin sahələri, sahil suları özəlləşdirilib aqrobiznes, mineral hasilatı və sənaye balıqçılığına verilmişdir. Qloballaşma kapitalist istehsalın və texnologiyanın nəyə başa gəldiyini elə açıq bir şəkildə üzə çıxardı ki, Marxın Grundrisse-də sözünü etdiyi ‘kapitalın mədəniləşdirici təsiri’ haqqında danışmaq qəbulolunmaz bir şeyə çevrildi. Marxa görə bu “mədəniləşdirici təsir” kapitalizmin “təbiəti hərtərəfli mənimsənməsi”ndən və “təbiətin özü-özlüyündə bir qüvvə olmaqdan çıxdığı və sadəcə insanlığın istifadəsinə yararlı obyektə çevrildiyi, təbiət qanunlarının sanki sadəcə insan ehtiyaclarına (istehsal və yaxud istehlak üçün) tabe edilmək üçün dizayn edilmiş bir plan kimi göründüyü ictimai mərhələyə yol açmasından” qaynaqlanırdı” (Marx, 1977).

2011-ci ildə, şirkətlərin törətdiyi digər fəlakətlər arasında, BP-nin Meksika körfəzinə neft dağıtması və Fukuşimadan sonra, okeanların öldüyü və zibil adaları ilə əhatələndiyi, kosmosun zibilxana və hərbi anbara çevrildiyi bir vaxtda, belə sözlərin bizə təsiri ancaq dəhşətli əks səda formasında ola bilər. Fərqli dərəcələrdə olsa belə, bu hadisələr dünyadakı bütün xalqlara təsir etmişdir. Buna baxmayaraq, Yeni Dünya Strukturunu ən yaxşı təkrar-müstəmləkələşmə prosesi kimi təsvir etmək olar. Bu proses, dünyanı bir-birindən asılı dövrələrin horizontal şəbəkəsinə çevirmək əvəzinə, bərabərsizlik və sosial/iqtisadi qütbləşməni artıraraq, əmək bölgüsünü tarixən səciyyələndirən, lakin anti-müstəmləkəçi və qadın azadlıqları hərəkatları tərəfindən zəiflədilən cinsi və daxili iyerarxiyaları daha da dərinləşdirərək dünyanı piramid formasında yenidən qurmuşdur.

İlkin kapital yığımın strateji mərkəzi, tarixən kapitalist sistemin həssas bölgəsi, quldarlıq və plantasiyaların olduğu keçmiş kolonial dünyadır. Oranı ‘stratejik mərkəz’ adlandırıram, çünki oranın yenidən qurulması qlobal istehsalatın və dünya iş bazarının yenidən qurulmasının təməli və şərti olmuşdur. Ən radikal müsadirə və kasıblaşdırılma prosesləri və işçi qüvvəsinin istehsalına qoyulan sərmayenin radikal azalması da məhz buralarda baş vermişdir. Bu proseslər ətraflı sənədləşdirilmişdir. 1980-ci illərin əvvəllərindən başlayan struktural dəyişmələrin nəticəsində bir çox ‘Üçüncü Dünya’ ölkələrində işsizlik o qədər artmışdı ki, USAID insanları təkcə ‘İş üçün yemək’ şərti altında işlədə bilirdi. Maaşlar o qədər düşmüşdü ki, makila işçiləri südü stəkanla, yumurta və pomidoru isə dənə ilə alırdılar. Bütöv əhalilər pulsuzlaşdırılmış, torpaqlar dövlət layihələri və ya xarici sərmayedarlara verilmişdi. Hal-hazırda Afrika qitəsinin yarısı təcili yemək yardımına möhtacdır (Moyo and Yeros, 2005) . Qərbi Afrikada, Nigerdən, Nigeriya və Qanaya qədər işığın olmaması və milli elektrik şəbəkəsinin sıradan çıxması imkanı olanları generatorlar almağa məcbur etmiş, bu generatorların səsi isə insanların gecələr yatmasını çətinləşdirmişdir. Dövlətlərin səhiyyə və təhsil büdcələri, fermerlərə subsidiyalar, təməl ehtiyaclar üçün ayırdığı vəsait azaldılmış, kəsilmiş və dağıdılmışdır. Nəticədə orta yaş həddi azalmaqdadır və kapitalizmin mədəniləşdirici təsirinin yer üzündən silməli olduğu məfhumlar yenidən baş qaldırmağa başlamışdır: aclıq, periodik epidemiyalar və hətta əcinnə ovu (Federici, 2008). Kəskin qənaət proqramları və torpaq zəbtlərinin gedib çıxmadığı yerlərdə isə müharibələr işi həll etmiş, neft çıxarılması və brilliant və koltan mədənçiliyi üçün yeni ərazilər yaratmışdır. Bu təmizləmələrin hədəfi olan insanlar isə yerlərindən didərgin düşmüş, torpaqdan ayrılaraq getdikcə düşərgəyə oxşamağa başlayan şəhərlərə köçmüşlər. Mike Davis bu vəziyyəti təsvir etmək üçün ‘’Qaradamlar Şəhəri’’ ifadəsindən istifadə etmişdir, ancaq gettolar planeti və qlobal aparteid ifadələri vəziyyətin daha düzgün və dolğun təsviri olardı.

Əgər nəzərə alsaq ki, borc böhranı və sistematik struktur tənzimləməsinin ‘’Üçüncü Dünya’’ ölkələrini qida istehsalını daxili bazardan eksport bazarına yönəltməyə, yeməli bitkilərin bitdiyi əkin sahələrini mineral hasilatı və yanacaq istehsalına döndərməyə, meşələrini qırmağa, hər növ zibilin toplandığı yerlərə çevrilməyə məcbur etdiyini nəzərə alsaq, buraların beynəlxalq kapitalın planlarına əsasən ‘’sıfıra yaxın reproduksiyaya’’ düçar olunmuş ərazilər olduqları nəticəsinə gələ bilərik. Həqiqətən də, həyatın bütün formalarının məhvi ən azı, kapitalist əlaqələrin formalaşması, xammal hasilatı, istənməyən işçiləri dağıdılması, müqavimətin zəiflədilməsi və əmək istehsalının xərclərinin azaldılmasında bioqüvvənin oynadığı məhsuldar rol qədər vacibdir. 

Dünyada milyonların miqrasiya edərkən qarşılaşdığı inanılmaz çətinliklər, ölüm və həbs riski işçi qüvvəsinin reproduksiyasının nə qədər zəif inkişaf etdirildiyinin göstəricisidir. Əlbəttə, Yann Moulier Boutang, Dimitris Papadopoulos və digərlərinin də qeyd etdiyi kimi, miqrasiya təkcə ehtiyac deyil, daha yüksək səviyyədə mübarizəyə doğru bir axın, oğurlanmış mal-mülkü geri qaytarmaq üçün bir yoldur (Boutang, 2008). Miqrasiyanın bu avtonom xüsusiyətinə görə də onu işçi bazarının strukturlaşmasında mexanizm kimi istifadə etmək çox çətindir. Şübhəsiz ki, insanlar ölkələrindən çıxıb naməlum gələcəyə doğru gedirlərsə, bunu öz ölkələrində özlərini adekvat yaşayış şəraitində reproduksiya edə bilmədikləri üçün edirlər. Miqrantların yarısının evli, uşaqlarını evdə buraxmalı olan qadınlar olduğunu nəzərə alsaq, bunu daha da aydın şəkildə görmək olar.

Tarixi nöqteyi nəzərdən bu çox qeyri-adi bir hadisədir. Qadınlar adətən qalan tərəf olublar, amma təşəbbüs göstərmədiklərinə və ya ənənəvi məhdudiyyətlərə görə yox, ailələrin davam etməsinin məsuliyyəti onların üzərinə salındığı üçün. Çox vaxt özləri ac qalsa belə uşaqlarının yeməyini təmin etməli və xəstə qocaların qeydinə qalmalıydılar. Buna görə də, yüzlərlə qadın evi tərk edib dünyanın başqa yerlərindəki insanlara verdikləri qayğını sevdiklərinə verə bilmirlərsə, dünyada reproduksiyasının təşkilatında faciəvi nəyinsə baş verdiyini sezmək olar.

Beynəlxalq kapitalist sinfin həyatların itirilməsinə göstərdiyi biganəlik kapitalizmin canlı əməyə ethiyacı olmadığını göstərmir, bu fikri rədd etməliyik. Əslində isə, insan həyatının geniş miqyasda məhvi kapitalizm yarandığı gündən onun tərkib hissəsi olmuşdur. Bu, mütləq şəkildə vəhşi bir proses olan işçi qüvvəsi yığımının tamamlayıcı tərəfidir. Son bir neçə onildə Afrikada təkrar-təkrar baş verən “reproduksiya böhranları” işçi yığılması və məhvi dialektikasının bir hissəsi olmuşdur. Bundan əlavə, “müasir dünyada” həqarət kimi qəbul olunan müqaviləsiz işin və digər məfhumların yayılması—kütləvi həbslər, qan, orqan və digər insan hissələrinin alveri—elə bu kontekstdə başa düşülməlidir.

Kapitalizm daimi reproduksiya böhranı yaradır. Əgər bu bizim yaşadığımız dövrdə aydın görünmürsə (ən azından qlobal şimalda), bunun səbəbi kapitalizmin gətirib çıxardığı insan faciələrinin çox vaxt xaricləşdirilməsi, yəni, müstəmləkə ölkələrində baş verməsi və baş verənlərin orada yaşayanların mədəni geriliyi və ya ənənələrə və “qəbiləçiliyə” olan irrasional bağlılığı ilə izah olunmasıdır. 80 və 90-larda qlobal yenidənqurmanın nəticələri ya demək olar ki, hiss olunmurdu ya da bəzi hallarda (məsələn, işin dəyişkənləşməsi, etibarsızlaşması, prekariatlaşması) “9-dan 5-ə” iş rejimindən azad edəcək alternativ, hətta işsiz cəmiyyətə keçidin işarəsi kimi göstərilirdi.

Ancaq bütöv işçi-kapitalist münasibətləri perspektivindən baxanda bu dəyişikliklər kapitalın hələ də işçi sinfini pərən-pərən salmaq və maaşlı iş məkanlarında işçilərin təşkilatlanma cəhdlərinin qarşısını almaq gücündə olduğunu göstərir. Ümumi götürdükdə bu trendlər sosial müqavilələri zədələmiş, işçi münasibətlərini idarəsizləşdirmiş, müqaviləsiz əmək növlərini geri qaytarmış və bununla da təkcə işçi mübarizələrinin yüz ildə qazandığı kiçik kommunizm “sahələrini” məhv etməmiş, həm də yeni ortaqların yaradılmasının qarşısını almışdır.

Şimalda belə real gəlirlər və məşğulluq azalıb, əlçatan torpaq və şəhər ərazilərinin sayı azalıb, kasıblaşma və hətta aclıq geniş yayılıb. Təzəlikcə dərc olunmuş hesabata əsasən, ABŞ-da 37 milyon acdır və 2011-ci ilin ehtimallarına görə əhalinin 50%-i “aşağı gəlirli” hesab olunur. Üstəlik, əmək ehtiyacını azaldan texnologiyalar iş saatlarını azaltmaq əvəzinə, daha da çox uzatmışdır—o dərəcədə ki, (Yaponiyada) iş yükündən ölən adamlar var, istirahət vaxtı və pensiya isə lyuksa çevrilib. Gecə saatlarında ikinci işdə işləmək ABŞ-da bir çox işçinin ehtiyacına çevrilib, pensiyaları kəsilən 60-70 yaşlılar işçi bazarına geri qayıdırlar. Ən əsası evsiz, səyyar, köçəriliyə məcbur olunmuş, daimi hərəkətdə, yük maşınları, qoşqular, avtobuslarda olan, harda imkan olsa iş axtaran insanları görməyə başlamışıq. Bir zamanlar bu hal mövsümi kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan və ölkə boyu məhsul dalınca gedən işçilərə xas idi.

Yoxsulluq, işsizlik, ifrat iş, evsizlik və borcdan əlavə işçi sinifinin artan kriminallaşması da baş verdi. Proses on yeddici əsrin Böyük Məhdudlaşdırma siyasətini xatırladan kütləvi həbs siyasəti üzərindən və immiqrant işçilərdən, kreditləri ödəməyən tələbələrdən, qanunsuz malların istehsalçı və satıcılarından, seks işçilərindən ibarət ex-lege (hüquqi) proletariatı formalaşdırmaq üzərindən getdi. Kölgədə mövcud olan və işləyən çoxsaylı proletarlar bizə haqları olmayan insan istehsalının—kölələr, işdən çıxarılan qulluqçular, zorla işlədilənlər, məhkumlar, sans papier-lər (yəni, “sənədsizlər”, qeyri-qanuni mühacirlər)—kapital yığımının struktur zəruriyyəti olaraq qaldığını xatırladır. Xüsusən də gənclərə qarşı daha güclü hücüm edilmişdir, xüsusilə də Qara Güc (Black Power) siyasətinin potensial varisləri olan, həm məşğulluq, həm də təhsil imkanlarından məhrum edilmiş işçi sinifi qaradərili cavanlara. 

İş üçün rəqabət güclüdür, ictimai əlaqələrin içi isə getdikcə boşalır, çünki qeyri-sabitlik icmaların qurulmasına mane olur. Təəccüblü deyil ki, reproduksiyanın yenidənqurulmasının sosial nəticələri arasında cavanlar arasında intihar hallarının artması, qadın, uşaq və körpələrə qarşı zorakılığın artması var. Belədə, iqtisadiyyatın qlobal yenidənqurulmasının yaratdığı yeni istehsalat formalarının daha muxtar (avtonom), kooperativ iş metodları üçün şərait yaratdığını iddia edən Negri və Hardt kimilərinin nikbinliyini bölüşmək mümkün deyil.

Hər bir halda, reproduksiyaya qarşı olan hücüm cavabsız ötüşməmişdir. Müqavimət fərqli şəkillər almış, bəziləri kütləvi məfhum olana qədər görünməz qalmışdır. Xüsusilə ABŞ-da kredit kartları, kreditlər, borclar vasitəsi ilə gündəlik reproduksiyanın maliyyələşməsini, sadəcə maliyyə manipulyasiyasının məhsulu olaraq yox, həm də əmək haqqının azalmasına və tətbiq olunan kəskin qənaət siyasətinin rəddi olaraq da görülməlidir. Dünyada, 90-cı illərdən bəri, qloballaşmanın fərqli tərəflərinə qarşı – kütləvi nümayişlər, torpaq işğalı, həmrəylik iqtisadiyyatlarının qurulması və digər quruluş formaları vasitəsi ilə mübarizə aparan hərəkatlar inkişaf etmişdir. Ən əsası, son zamanlarda Tunisdən, Misirə, Yaxın Şərqin çox hissəsindən İspaniyaya və ABŞ-a qədər dünyanın əksər hissəsini əhatə edən uzun müddət davam edən kütləvi qiyamların və “Zəbt” (“Occupy”) hərəkatlarının yayılması böyük sosial dəyişikliyin mümkün olduğu ideyasını düşüncə sferasına yenidən qaytardı.

Məsələnin bağlandığı düşünülən illərdə, zəifləməkdə olan kapitalizmin dağıdıcı qüvvələrini dayandırmağın mümkün görünmədiyi bir vaxtda, “Ərəb Baharı” və Amerika landşaftı boyunca, bir çoxu sayları artmaqda olan evsizlər tərəfindən qurulan çadırların yayılması, göstərdi ki, aşağı təbəqə yenidən yüksəlir və gələcəklərini öz əllərinə almaqda qətiyyətli olan yeni nəsil meydanlara çıxır və bəzi əsas sosial fərqliliklər arasında körpü qura biləcək mübarizə formalarını seçir.

Reproduktiv İş, Qadınların İşi, və Qlobal İqtisadiyyatda Gender Münasibətləri

Sadaladıqlarımın fonunda reproduktiv işin qlobal iqtisadiyyatda nə dərəcədə dəyişdiyini və keçirdiyi dəyişikliklərin cinsi əmək bölgüsünü, qadın və kişi münasibətlərini necə formalaşdırdığını araşdırmalıyıq. Bu sferada da istehsalat və reproduksiya arasındakı əhəmiyyətli fərq nəzərə çarpır. Diqqət edilməli olan ilk fərq, dünya iqtisadiyyatının əsas sahələrində texnoloji sıçrayışın nəticəsində istehsalat yenidən qurulsa da, evdən kənarda işləyən qadınların sayının çoxalmasına baxmayaraq, məişət işi sahəsində işçi qüvvəsinə olan ehtiyacı əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq heç bir texnoloji sıçrayış baş verməmişdir. Şimalda şəxsi kompüterlər əhalinin böyük bir hissəsinin reproduksiya prosesinə daxil oldu və beləliklə, alış-veriş, sosiallaşma, məlumatlanma və hətta seks işinin bəzi formaları indi onlayn həyata keçirilə bilir. Yapon şirkətləri birgəliyin və cütləşmənin robotlaşdırılmasını təbliğ edirlər. Onların ixtiraları arasında yaşlılara vanna qəbul etməyə kömək edən robot, müştərinin öz fantaziyaları və istəkləri əsasında yığa biləcəyi interaktiv “sevgili” robotları da var. Ancaq ən mütərəqqi texnologiyaya sahib ölkələrdə belə ev işində əhəmiyyətli dərəcədə azalma baş verməyib. Əvəzində ev işi bazar məhsuluna çevrilərək, əsasən Cənubdan və keçmiş sosialist ölkələrindən olan immiqrant qadınların arasında paylanıldı. Nəticədə qadınlar hələ də ev işinin böyük hissəsini yerinə yetirməyə davam edirlər. İstehsalın digər formalarından fərqli olaraq, insan istehsalı tamamilə mexanizasiyaya tabe tutula bilməz, çünki yüksək dərəcədə qarşılıqlı əlaqə, fiziki və affektiv elementlərin birləşdiyi mürəkkəb ehtiyacların qarşılanmasını tələb edir. Ən fiziki formalarında belə təhlükəsizlik hissi yaratma, təsəlli vermə, qorxu və istəkləri duya bilməni özündə cəmləşdirən uşaq və yaşlılara qayğı prosesinin misalında reproduktiv işin çox əmək tələb edən bir proses olduğu daha aydın görünür (Folbre, 2006). Bu fəaliyyətlərin heç biri sırf “maddi” və ya “qeyri-maddi” deyil və mexanikləşdirilə yaxud onlayn rabitə axınına çevrilə biləcək şəkildə hissələrə ayrıla bilməz.

Buna görə də, məişət və qulluq işləri texnolojiləşmək əvəzinə kommersiyalaşa və qloballaşaraq müxtəlif subyektlərin çiyinlərinə paylandı. Xüsusən də Şimalda işləyən qadınların sayı artdıqca məişət işlərinin böyük hissəsi evdən götürüldü və maaşlı iş baxımından dominant bir iqtisadi sektor olan xidmət sənayesinin virtual qalxışı vasitəsilə bazar prinsiplərinə uyğun olaraq yenidən quruldu. Bu o deməkdir ki, artıq evdən kənarda daha çox yemək yeyilir, daha çox paltar camaşırxanalarda və ya quru təmizləmələrdə yuyulur və daha çox hazır yemək alınır.

Bundan əlavə, qadınların evlilik və uşaq tərbiyəsinə bağlı olan rutindən imtina etməsi nəticəsində reproduktiv fəaliyyətlərin azalması müşahidə edilmişdir. ABŞ-da doğuşların sayı 1960-cı illərdə 1000 qadına 118-dən, 2006-cı ildə 66.7-yə düşmüş, nəticədə ilk dəfə ana olanların orta yaş həddi 1980-ci ildə 30-dan, 2006-cı ildə 36.4-ə yüksəlmişdir.

Demoqrafik artımın yavaşlaması qadınların doğub-törəməyə qarşı “tətili” davam etdirdiyi bəzi Qərbi və Şərqi Avropa ölkələrində (məsələn, İtaliya və Yunanıstan) xüsusilə kəskin olmuşdur. Bunun nəticəsində siyasətçilərdə narahatlıq doğuran sıfır artım demoqrafik rejimi yaranaraq immiqrasiyanın genişlənməsinin əsas stimuluna çevrilmişdir. Evliliklərin və evli cütlüklərin sayı ABŞ-da 1990-cı ildəki 56 faizdən 2006-cı ildə 51 faizədək azalmış və buna paralel olaraq tək yaşayan insanların sayında yeddi milyon yarım artım baş vermişdir, iyirmi üçdən otuz milyon yarıma qədər—yəni, 30 faiz artım.

Ən əsası, struktur tənzimlənməsi və iqtisadi dəyişimdən sonra, beynəlxalq miqyasda reproduktiv işin yenidənqurulması baş verdi və bunun nəticəsində böyük şəhərlərdə işçi qüvvəsinin reproduksiyası, xüsusilə də uşaqlara, qocalara qayğı, kişi işçilərin cinsi reproduksiyası Qlobal Cənubdan gələn immiqrant qadınlar tərəfindən həyata keçirilməyə başladı (Federici, 2012). Bu bir sıra səbəbdən çox vacib dəyişiklikdir. Buna baxmayaraq, bu prosesin siyasi nəticələri, məsələn, qadınlar arasında güc münasibətləri yaratması və reproduksiyanın ticariləşməsinin sərhədlərini ortaya çıxarması, feministlər arasında hələ kifayət qədər anlaşılmamışdır. Hökumətlər, reproduksiyaya qoyulan investisiyanı azaltmağa imkan verən “qayğının qloballaşmasını” bayram etmələrinə baxmayaraq, aydındır ki, bu “həll” təkcə ayrı-ayrı mühacir qadınlara yox, həm də gəldikləri icmalara mühüm bir sosial təsir göstərir.

Nə reproduktiv işin bazar əsasında yenidən təşkili, nə “qayğının qloballaşması”, nə də reproduktiv işin texnolojiləşməsi “qadınları azad edə bildi” və ya indiki formada reproduktiv işə xas olan istismarı aradan qaldıra bildi. Qlobal perspektivdən baxsaq görərik ki, qadınlar hələ də hər ölkədə ödənişsiz ev işlərinin çoxunu görür. Hətta üstəlik, sosial xidmətlər ixtisar olunduğuna və sənaye istehsalı mərkəzsizləşdiyinə görə, ev xaricində işləri olsa da, ödənişli və ödənişsiz gördükləri məişət işlərinin sayı da artıb.

Üç faktor qadınların iş gününü uzatdı və işi evə qaytardı. Birincisi, qadınlar dünya iqtisadiyyatının liberallaşdırılması nəticəsində pisləşən iqtisadi şərait və dövlətlərin işçi qüvvəsinin reproduksiyasına qoyduğu azalan sərmayəsini əməkləri ilə kompensasiya edərək iqtisadi qloballaşmanın amortizatorları rolunu oynayıblar. Bu, xüsusilə dövlətin səhiyyə, təhsil, infrastruktur və əsas ehtiyaclar üçün xərcləri tamamilə azaltdığı struktur tənzimləmə proqramlarına məruz qalan ölkələr üçün doğrudur. Bu azaltmaların nəticəsində, səhiyyənin özəlləşdirildiyi və klinikaların əksəriyyət üçün əlçatmaz olduğu, aclığın və ətraf mühitə vurulan ziyanın insanları xəstəliklərə daha həssas etdiyi bir zamanda, Afrikada və Cənubi Amerikada qadınların əksəriyyəti indi su gətirməyə, qida əldə edib hazırlamağa, daha da adi hal alan xəstəliklərin fəsadları ilə məşğul olmağa daha çox vaxt sərf edirlər.

ABŞ-da da büdcə kəsilmələrinə görə ənənəvi olaraq xəstəxanalar və digər dövlət qurumları tərəfindən görülən işlərin əksəriyyəti özəlləşdirilərək qadınların ödənilməyən əməyinə əlavə olunaraq evə köçürüldü. Məsələn, hal-hazırda xəstələr əməliyyatdan dərhal sonra evə göndərilir və keçmişdə həkimlər və peşəkar tibb bacıları tərəfindən aparılan əməliyyat sonrası prosedurlar və digər terapevtik tibbi işlər (məsələn, xroniki xəstələr üçün) evdəkilər tərəfindən həyata keçirilməli olur (Glazer, 1993). Yaşlılara (ev işləri, fərdi qayğı üçün) olunan ictimai yardım azaldılmış, ev ziyarətləri qısaldılmış, göstərilən xidmətlər də azaldılmışdır.

Evdə reproduktiv əməyin artmasına səbəb olan ikinci amil bir tərəfdən sənaye istehsalının mərkəzsizləşdirilməsi, digər tərəfdən isə qeyri-rəsmi işin yayılması ilə əlaqədar olaraq “ev işinin” artması olmuşdur. David Staples-ın, “Ev Kimi Başqa Yer Yoxdur” (ing. No Place Like Home) (2006) adlı kitabında yazdığı kimi, ev-əsaslı iş nəinki anaxronistik bir iş forması deyil, hətta əksinə, bu gün şəhərlərdə, şəhərətrafı ərazilərdə, kəndlərdə yaşayan milyonlarla qadın və uşağı məşğul edən, uzunmüddətli kapitalist strategiyasıdır. Staples haqlı olaraq göstərir ki, maaşsız ev əməyinin cazibəsi ilə iş dayanmadan evə doğru hərəkət edir; işi evdə təşkil etməklə onu görünməz hala gətirmək, işçilərin təşkilatlanma cəhdlərinin qarşısını almaq, maaşları minimuma endirmək olar. Bir çox qadın belə işləri ailələrinə qayğı göstərməklə bərabər qazanc əldə edə bilmək üçün seçir; lakin nəticədə “rəsmi şəraitdə həyata keçirildiyi təqdirdə ala biləcəkləri orta (median) əmək haqqından daha aşağı maaş verən, qadınları ev işlərinə daha da dərindən bağlayan cinsi əmək bölgüsünü davam etdirən” işlərə yiyələnirlər (Staples, 2006).

Nəhayət, qadın məşğulluğunun böyüməsi və reproduksiyanın yenidənqurulması gender-əsaslı əmək iyerarxiyasını aradan qaldırmadı. Kişilərin işsizliyinin artmasına baxmayaraq, qadınlar hələ də kişilərin aldığı məvacibin kiçik bir hissəsini qazanırlar. İqtisadi rəqabət qorxusu, qismən də ailə təminatçısı rolunu yerinə yetirə bilməyən kişilərin yaşadığı məyusluq və ən başlıcası bir çox qadının öz pulu olması və evdən kənarda daha çox vaxt keçirməsi, kişilərin qadın bədəni və işi üzərində azalan kontrolu qadınlara qarşı olan zorakılığın artmasının gətirib çıxartdı. Əmək haqqının düşməsi və geniş yayılmış işsizliyin ailənin qurulmasını çətinləşdirdiyi bir vaxtda bir çox kişi pornoqrafiya və ya fahişəliyi təşkil edərək qadın bədənlərini dünya bazarında alış-veriş üçün istifadə edirlər.

Qadınlara qarşı zorakılığın artmasını kəmiyyəvi araşdırmaq çətin olsa da, keyfiyyəvi şəkildə, aldığı yeni formalar baxımından analiz edərək onun əhəmiyyətini daha yaxşı anlamaq olar. Bir sıra ölkələrdə, struktur tənzimlənməsinin təsiri altında ailə strukturu demək olar ki,dağılmışdır. Çox vaxt bu, qarşılıqlı razılıqla baş verir—tərəflərdən biri və ya hər ikisi gəlir axtarışı üçün ayrılırlar. Lakin bir sıra hallarda, məsələn, yoxsullaşma ilə üzləşən kişilərin arvadlarını və uşaqlarını atıb getdiyi hallarda, bu daha travmatik hadisəyə çevrilir.

Afrika və Hindistanın bəzi yerlərində, əcinnəlik və ya “şeytan vurulması” səbəbilə günahlandırılan yaşlı qadınlar evlərindən qovulmuş və hətta öldürülüblər. Bu məfhum, yəqin ki, sürətlə azalan resurslar reallığında artıq qeyri-məhsuldar görünən ailə üzvlərinə verilən dəstəyin azalmasını əks etdirir. Bu, həm də əhəmiyyətli dərəcədə kommunal torpaqların davamlı şəkildə dağıldılması ilə əlaqələndirilmişdir (Hinfelaar, 2007). Amma bu həm də reproduktiv əməyin və onun subyektlərinin pul münasibətlərinin genişlənməsi fonunda yaşadığı devalvasiyanın göstəricisidir (Federici, 2008) .

Qloballaşma əsnasında müşahidə olunan zorakılıq nümunələrindən biri Hindistanda cehiz qətllərinin artması, insan alverinin və məcburi seks işinin digər formalarının artması, öldürülən və ya itkin düşən qadınların sayının daha da artmasıdır. Əsasən makila işçiləri olan yüzlərlə gənc qadın, Amerika Birləşmiş Ştatları ilə həmsərhəd Ciudad Xuarez və digər Meksika şəhərlərində öldürülmüş, böyük ehtimal təcavüz və ya pornoqrafiya və “snuff” (qeyd: həqiqi yəni səhnələşdirilməmiş qətlin filmə çəkilməsi; çox vaxtı qadının təcavüz edilərək öldürülməsindən ibarətdir və bəzi hallarda cinsi oyanma məqsədi ilə baxılır) istehsal edən cinayət şəbəkələrinin qurbanları olmuşdurlar. Meksika və Qvatemalada qadın qətllərinin qurbanlarının sayında dəhşətli dərəcədə artım qeydə alınıb. Amma ən əsası institusional zorakılıq artıb. Bu, mütləq yoxsulluğun, qeyri-insani iş şəraitinin, qaçaq miqrasiyanın törətdiyi zorakılıqdır. Miqrasiyaya eyni zamanda qaçış üzərindən daha uyğun güc əlaqələri axtarışı, müstəqillik, öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda mübarizə kimi baxmaq olsa da, bu mövqe belə bu cür miqrasiyanın yol açdığı  zorakılıqların reallığına kölgə sala bilməz.

Bu təhlildən bir neçə nəticə çıxarmaq lazımdır. Birincisi, maaşlı iş uğrunda və ya bəzi Marxist feministlərin söylədiyi kimi, “işçi sinfinə iş yerində qoşulmaq” uğrunda mübarizə qurtuluşa aparan yol ola bilməz. Maaşlı iş zərurət ola bilər, lakin tutarlı siyasi strategiya ola bilməz. Reproduktiv işin dəyərinin aşağı salındığı müddətcə, bu şəxsi məsələ və qadınların məsuliyyəti hesab edildiyi müddətcə qadınlar kapital və dövlətə qarşı kişilərlə müqayisədə daha zəif mövqedən, sosial və iqtisadi baxımdan daha təhlükəli şərtlər altında qarşılaşacaqlar. Reproduktiv işin azaldılması və ya bazar prinsipləri əsasında yenidən qurulmasının qarşısında ciddi məhdudiyyətlərin olduğunu da qəbul etmək lazımdır. Məsələn, qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara, qocalara, xəstələrə göstərilən diqqəti onlara zərər vermədən nə qədər azaltmaq və ya ticariləşdirmək olar? Qida istehsalındakı ticariləşmənin səhhətimizə  göstərdiyi mənfi təsir (məsələn, uşaqlar arasında belə piylənmənin artması) bu suala verilən ibrətamiz cavabdır. Reproduktiv işin digər qadınların çiynində yenidən paylanaraq ticariləşməsi məsələsinə gəldikdə isə, hazırda bu “həll” yalnız ev işləri böhranını genişləndirir, pullu qayğı göstərənlərin ailələrinə köçürür və qadınlar arasında yeni bərabərsizliklər yaradır.

Lazım olan, reproduksiya üzərində kollektiv mübarizənin yenidən başlaması, reproduksiyamızın maddi şərtləri üzərində nəzarəti bərpa etmək və bu iş ətrafında kapital və bazarın məntiqi xaricində yeni əməkdaşlıq formalarının yaradılmasıdır. Bu utopiya deyil, dünyanın bir çox yerində onsuz da baş verməkdə olan və dünya maliyyə sisteminin çökməyə davam etməsi ilə genişlənə biləcək bir prosesdir. Hökumətlər növbəti illərdə kəskin qənaət rejimini tətbiq etmək üçün böhrandan istifadə etməyə çalışırlar. Lakin reproduksiya yenidənqurmasının ən çox inkişaf etdiyi bəzi sahələri—torpaq mənimsəmələri, şəhər fermerliyi, icma tərəfindən dəstəklənən kənd təsərrüfatı, məkan zəbtləri, müxtəlif barter formaları, qarşılıqlı yardım, alternativ səhiyyə sistemi yaradılması—sayəsində yeni növ iqtisadiyyat əmələ gəlməkdədir. Bu proses reproduktiv əməyi əzici, ayrıseçkilik yaradan fəaliyyət olmaqdan çıxarıb, insan əlaqələri üzərinə aparılan təcrübələr üçün ən azad və yaradıcı bölgəyə çevirə bilər.

Qeyd etdiyim kimi bu, utopiya deyil. Əgər milyonlarla qadın kapitalist bazarında dəyərlərinin nə olduğuna baxmayaraq ailələrinə dəstək olmasaydı, qloballaşmış dünya iqtisadiyyatının nəticələri daha da dəhşətli olardı. Qadınlar dolanışıq ehtiyaclarını qarşılamaq üçün gördüyü tədbirlərlə (ictimai torpaqların zəbt olunmasından, şəhər fermerliyinə kimi) icmalarının tamamilə dağılmasının qarşısını alıb, büdcələrinin artmasına və boşqablara yeməyin daxil olmasına kömək oldular. Müharibələr, iqtisadi böhranlar və devalvasiyalar dövründə, ətrafdakı dünya dağılanda, tərk edilmiş şəhər ərazilərinə qarğıdalı əkdilər, küçələrin kənarında satmaq üçün yemək bişirdilər, kommunal mətbəxlər—Çili və Peruda ola kommunaları—yaratdılar. Beləliklə, həyatın tamamilə əmtəələşməsinin qarşısını aldılar və müqəddəratımız üzərində idarəmizi ələ almaq üçün çox mühüm olan reproduksiyanın yenidən mənimsənilməsi və kollektivləşdirilməsi prossesini başladılar. Şənlik meydanları və 2011-ci ilin “zəbt” (occupy) hərəkatları bir növ bu prosesin davamıdır.   İştirakçıların reproduksiyasını mərkəzə yerləşdirməyən heç bir hərəkatın dayanıqlı olmadığını başa düşən “çoxluq” bununla da etiraz mitinqlərini kollektiv reproduksiya və əməkdaşlıq məqamına çevirdilər.

Biblioqrafiya

Milwaukee County Welfare Rights Organization, Welfare Mothers Speak Out (New York: W.W. Norton Co., 1972).

Silvia Federici, “Going to Beijing: How the United Nations Colonized the Feminist Movement,” (Unpublished manuscript, 2000).

Claude Meillassoux, Maidens, Meal and Money: Capitalism and the Domestic Community (Cambridge: Cambridge University Press, 1975). Meillassoux has argued that women’s subsistence farming has been a bonus for governments, companies, and development agencies in that it has enabled them to more effectively exploit African labor, through a constant transfer of wealth and labor from the rural to the urban areas (110–11).

Karl Marx, Capital, vol. 1 (1990), 277

Karl Marx, Grundrisse, quoted by David McLellan in Karl Marx: Selected Writings (Oxford: Oxford University Press, 1977), 363–64.

Silvia Federici, “Witch-Hunting, Globalization, and Feminist Solidarity in Africa Today,” Journal of International Women’s Studies, special issue, Women’s Gender Activism in Africa 10, no. 1 (October 2008): 21–35. 

Yann Moulier Boutang, De l’esclavage au salariat. Économie historique du salariat bridé (Paris: Presse Universitaire de France, 1998); Dimitris Papadopoulos, Niamh Stephenson, and Vassilis Tsianos, Escape Routes: Control and Subversion in the 21st Century (London: Pluto Press, 2008).

Bax Nancy Folbre, “Nursebots to the Rescue? Immigration, Automation and Care,” Globalizations 3, no. 3 (2006): 349–60.

Bax Silvia Federici, “Reproduction and Feminist Struggle in the New International Division of Labor” , Revolution at point zero

Nona Glazer, Women’s Paid and Unpaid Labor: Work Transfer in Health Care and Retail (Philadelphia: Temple University Press, 1993).

David E. Staples, No Place Like Home: Organizing Home-Based Labor in the Era of Structural Adjustment (New York: Routledge, 2006), 1–5.

Hugo F. Hinfelaar. “Witch-Hunting in Zambia and International Illegal trade,” in Witchcraft Beliefs and Accusations in Contemporary Africa, ed. Gerrie Ter Haar (Trenton, NJ: Africa World Press, 2007).

Federici, Silvia “Witch-Hunting, Globalization, and Feminist Solidarity in Africa Today.” (2008)


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *