Post-sovet Məkanında Feminizmlər: İnkişaf və Həmrəylik Yolları

Bəhruz Səmədov Mərkəzi Avropa Universitetinin beynəlxalq əlaqələr bölməsinin məzunu, Karlov Universitetinin siyasi elm bölməsinin doktorantura tələbəsidir. Poststrukturalist və psixoanalitik nəzəriyyələrə əsaslanaraq Azərbaycanda hegemoniya və siyasi diskursları araşdırır. Kimlik məsələləri, siyasi stabillik və populizm kimi mövzularla maraqlanır.


Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra müstəqillik əldə etmiş ölkələr arasında olan sosial və mədəni bağlar öz əvvəlki statusunu itirdi. Post-sovet məkanında müxtəlif feminist proyektlər olsa da, onların arasında həmrəylik və bağların olması o qədər də hiss edilmir. Bu məqalə, ilk öncə, Rusiya və Ukrayna, daha sonra isə digər post-sovet ölkələrinə fokuslanaraq post-sovet məkanında feminizmin inkişaf yolunu göstərməyə çalışacaq. Məqalə həmçinin post-sovet məkanında feminist həmrəylik misalları və yollarını göstərməyə cəhd edir.

Post-sovet məkanında feminizmdən danışmazdan əvvəl qısa ekskursa çıxaraq, Sovetlər dönəminə nəzər salaq.

Sovetlərdə feminizm: gözlənilməz Məryəm ana

Sovet İttifaqında özlərini feminist kimi təqdim edən ilk qrup məşhur Mariya (əvvəlki adı Qadın və Rusiya) almanaxı (jurnalı) ətrafında formalaşmış qadın aktivistlər idi. 1950-ci illərin nomenklatur qadın haqları müdafiəçilərindən fərqli olaraq, qeyri-leqal, yəni “samizdat” şəklində dərc edilən Mariya almanaxı ətrafında olan qadınlar (Tatyana Qoriçeva, Yuliya Voznesenskaya) Sovet İttifaqında mövcud olan patriarxal normaları tənqid edirdilər. Onlar faktların gizlədilməsinə baxmayaraq, qadınların əslində Sovet İttifaqında haqsızlıqlara üzləşdiklərini bildirirdilər, zorlama, qısnanma və abortlar kimi tabulanmış mövzulara toxunurdular. 1980-ci ildə bu jurnalın təsisçiləri ölkəni tərk etməyə məcbur oldular (Жеребкина, 2010: 269).

Maraqlısı odur ki, ilk feministlər pravoslav xrisitanlığı kreativ, çox da konservativ olmayan bir tərzdə interpretasiya edirdilər. Xristian motivləri (jurnalın adından da göründüyü kimi), Məryəm ana obrazı və xristian mistik ənənəsinə əsaslanan sevgi konsepti Sovet rejimin materializminə qarşı qoyulurdu. Spirituallığa önəm verən redaksiya qadınlığa ontoloji səviyyədə sevginin xas olduğunu vurğulayırdı. Beləliklə, yalnız qadınlar allahsızlaşmış Sovet İttifaqına sevgini və tanrını geri qaytara bilərdilər.

Jurnal hər nə qədər xristian motivləri ilə dolu olsa da, orada qadınların mətbəxdən çıxmaması və ya uğurlu elmi karyer qurub, qadın haqları ilə maraqlanmamaları tənqid olunurdu. Müəlliflərdən biri Tatyana Mammonova öz məqaləsində qeyd edirdi ki, sosializmin qurulması Rusiyada ənənəvi həyat tərizini dəyişdirmədi, qadınlar yenə də əvvəlki kimi ev işləri ilə məşğul olurlar, kişilər isə mövcud sosial reallığı dəyişmək üçün mübarizə aparmaq əvəzinə “raket düzəltmək” və “övladlarımızı məhv edəcək müharibələrə qatılmağa” kökləniblər (Ruthchild, 1983: 9). 

Təbii ki, Mariya jurnalı ətrafında olan ilk rus feminist qadınlardan radikallıq gözləmək olmazdı. Ancaq onlar öz spirituallıqları, Sovet həyat tərzinə qarşı qoyduqları inancları və teoloji azadlıq ideyaları ilə diqqət çəkmişdilər. 

İlk feministlərin praktikaları günümüzdə birmənalı dəyərləndirilmir. Ukraynalı nəzəriyyəçi feminist İrina Jerebkina onların radikal fərqliliklərinə, Qərbin liberal individualizm diskursunda olmamalarına və kollektivist, dekolonial ruhlarını pozitiv dəyərləndirsə də (Жеребкина, 2010: 272), feminist şair Yelena Georgiyevskaya onları sərt tənqid edir və əslində simvolik kişi obrazına xidmət edən “pravoslav kvazifeminist (eybəcər formaya salınmış, orijinal feminizmdən kənar)” hesab edir (Георгиевская, 2018). 

Yeni Dalğalar

Sovetlər Birliyi dağılana  yaxın və daha sonra Rusiya, Ukrayna və Belarus kimi ölkələrdə yeni feminist hərəkatları formalaşmağa başladı. Onlar üçüncü dalğa feminizmi ilə tanış idilər və öz diskurslarında həm qadın emansipasiyası, həm də LGBTQI+, daha sonradan kvir mövzularını dilə gətirirdilər. Özünü birbaşa feminist adlandırmayıb, qadın haqları ilə məşğul olanlar  isə daha çox liberal dəyərləri mənimsəyərək, meynstrim səviyyədə mesajlarını çatdırmağa başlamışdılar.

Məsələni daha çox fəlsəfi analiz edən İrina Jerebkina qeyd edir ki, İttifaq dağıldıqdan sonra gözlənilən pozitiv demokratik dəyişikliklərin baş verməməsi proqressiv güclər üçün etirazı var olmaq, görünmək məsələsi etdi. Ona görə də, feminist hərəkatların yaranması və güclənməsi narıncı inqilabların, Maydan hərəkatlarının fonunda baş verirdi. Bu siyasi fon Rusiya, Ukrayna və Belarus feministlərinə ciddi təsir etmişdi.

1990-cı illərin ümumi liberal atmosferi bu ölkələrdə qadın haqları ilə məşğul olan hərəkatların və qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT-lərin) formalaşmasına gətirib çıxarır. 90-cı illərin əvvəllərində onlar siyasi mitinqlərində aktiv iştirak edirlər, Moskva əsas olmaqla ümumilikdə Rusiyanın 20 şəhərində feministlər təşkilatlanmağa başlayırlar (Zdravomyslova, 35: 2002). Onların meynstrim siyasi diskurslara təsiri çox böyük olmasa da, qadınlara qarşı zorakılıq və diskriminasiya, qısnanma kimi mövzuları ilk dəfə açıq şəkildə müzakirələrə çıxarmağı bacarırdılar. 

Əlavə olaraq, feminizm Rusiya və Ukraynanın akademik çevrələrində də yayılır. Moskva Gender Araşdırmaları Mərkəzində 1991 və 1992-ci illərdə Azad Qadınlar Forumu keçirilir. Bu forumlarda qadın haqları ilə məşğul olan QHT-lər və digər təşkilatlar bir yerə yığılır. Bu forumların şüarları “Qadınlarsız demokratiya demokratiya deyil” və “Problemlərdən strategiyaya doğru” olur (ibid., 36). 

Feminist araşdırmaçı Yelena Zdravomıslova o dövrdə mövcud olmuş qadın hərəkatlarını iki yerə bölür:

  1. Elektoral siyasətdə özünü göstərən siyasi qadın hərəkatları (liberal pozisiyaya sahib olan “Rusiya Qadınları” fraksiyası 1993-cü il parlament seçkilərində 8 faiz, 1999-cu ildə isə cəmi 2 faiz səs yığdılar, daha sonra fəaliyyətləri dayandı).
  2. QHT sektorunda fəaliyyət göstərən qadın təşkilatları. Onların içində professional (məs., jurnalist qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş birlik), birbaşa yardım məqsədli, akademik, “aşağıların” feminizmi və digər tipləri müşahidə etmək mümkün idi.

1998-ci ildən Ukraynada rus dilində Gender araşdırmaları akademik jurnalı dərc edilməyə başlandı. Jurnal Xarkov Humanitar Araşdırmaları Mərkəzinin nəzdində dərc edilməyə davam edir və ətrafında sosial elmlərlə məşğul olan araşdırmaçıları birləşdirir. Fəaliyyətini günümüzdə də davam etdirən jurnalda feminist nəzəriyyəsi, seksuallıq, ədəbi tənqid, psixoanaliz, siyasi və sosial mövzulara geniş yer ayırılır. 1998-ci ildə çıxmış jurnalın ilk sayına baxdıqda görünür ki, artıq o zamandan Judith Butler  və Juliet Mitchell kimi üçüncü dalğaya aid klassik feminist müəlliflərin məqalələri tərcümə edilib.

Elə həmin mərkəzin nəznində dövrümüzün əsas feminist nəzəriyyəçilərindən olan Judith Butlerin 1997-ci ildə qələmə aldığı The Psychic Life of Power: Theories in Subjection (İqtidarın Psixi Həyatı: Subyeksiya Nəzəriyyələri)  kitabı rus dilinə (Психика власти. Теории субъекции) tərcümə edilib. Nəzəri ağırlıqlı bu kitab uzun illər Butlerin rus dilinə tərcümə olunmuş yeganə kitabı olaraq qalır. 2019-cu ildə kitab eyni mərkəz tərəfindən yenidən çap edildi.

90-cı illərin feminist hərəkatlarında həm də lezbiyan və ekofeminizm aktivizmləri formalaşır. MOLLİ (Moskva Lezbiyan Ədəbiyyatı və İncəsənəti Təşkilatı) bunların içində ilk və yeganə olur və daha əvvəl tabu olan lezbiyanlıq mövzusunu ədəbiyyat və incəsənətdə açıq dilə gətirilir (Sperling, 1999). Onlar əsasən incəsənətlə bağlı tədbirlər təşkil edirdilər, Sapfo və Tsvetayeva kimi qadın şairlərin yaradıcılıqlarına diqqət çəkirdilər. Heteronormativ cəmiyyətdə lezbiyanlara tolerant yanaşmanın təbliğ etmək üçün  onlar Adele (yunanca “Bacı”) jurnalını təsis edirlər. 90-cı illərin sonlarına yaxın bu cür jurnalların sayı artır (Peterburqda “Labris”, “Posidelki”).  

Bütün bunlara baxmayaraq, Yelena Zdravomıslova 2002-ci ildə Rusiyada feminist hərəkatları haqda yazdığı məqaləsində qeyd edir ki, Rusiyada feminist hərəkatlarının əsas problemi yeni liderlərin formalaşmamasıdır, özünü feminist sayanların isə təşkilatlanmaq istəməməsi və yalnız individual səviyyədə aktivizmlə məşğul olmalarıdır. O qeyd edir ki, 90-cı illərdə feminist və ya qadın haqları ilə məşğul olanlar insitutlara daxil olduqca daha aktivizm ilə məşğul olmurlar, yerlərinə isə yeni simalar gəlmir (Zdravomıslova, 2002: 37). 

Konservativləşmə və feminist mübarizə

2002-ci ildə Strelki musiqi qrupu və estrada ifaçısı Boris Moiseyev bir yerdə ifa etdikləri “Sexual Revolution” mahnısında heteronormativ seksual praktikalardan kənara çıxmağın anormal olmamasını, dövrün dəyişdiyini bildirirdilər. Klipdə qadınlar arasında erotik səhnələr göstərilir, kişilər arasında homoseksual və BDSM praktikalara işarələr edilir. Bundan başqa, klipdə Vladimir Lenin obrazı göstərilərək, 1920-ci illərdə olan seksual açıqlıq siyasətinə də işarə edilir:

Biz düşmənlərə qalib gəldik,

Və dünya bildi ki, sevgi

Müxtəlif çalarlar ala bilər.

Daha sonra:

Sən həyatda qorxusuz get,

Kimin nəyinə

Sənə çarpayıda kim lazımdır,

Bu, seksual inqilabdır.

Bu mahnı 90-cı və ikimininci illərin əvvəllərində olan seksual liberallaşmasını yaxşı təsvir edir, ancaq həm də onun sonuna işarə edir. Həmin illərdə Tatu qrupu və Zemfira kimi ifaçılar da fərqli seksual praktikalara öz kliplərində yer verirdilər.

Ancaq Vladimir Putinin ikinci prezidentliyi (2004-2008) dönəmindən başlayaraq vəziyyət kəskin dəyişdi. Bu dövr başlanan avtoritar meyillənmə patriarxal doqmalar əsasında həyata keçirildi. 

Vladimir Putin bu dövr Rusiyada demoqrafik problemlər haqda danışaraq, qadınların daha çox uşaq doğmasının vacibliyini vurğulayır. Nəticədə, 2006-cı ilin sonunda qadınların ikinci və daha çox uşaq doğmasını stimullaşdırmaq üçün “Analıq kapitalı haqqında qanun” qəbul edilir. Alınan yardım yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş məqsədlər üçün istifdə oluna bilər (məsələn, daşınmaz əmlakın alınması üçün). Təbii ki, ailələrin uşaq sahibi olduqlarına görə dövlətdən sosial yardım almalarını pozitiv qəbul etmək olar, ancaq bunun arxasında duran konservativ yönlənmə və biosiyasət Rusiyada baş vermiş yeni siyasi kurs haqda dəqiq təsəvvür yaradır. 

Bundan əlavə, Putin özü ənənəvi maskulin obraz ilə çıxış edərək, bu tip maskulinliyi Rusiyaya yarayan, qadınları müdafiə etməyə hazır, vətənpərvər kişi imici olaraq təqdim edir. 2008-ci il Rusiyada “Ailə ili” elan edilir, 8 iyul isə “Ailə, sevgi və sadaqət” günü kimi qeyd olunmağa başlanır. 2011-ci ildən sonra konservativ ailə dəyərlərinin və pravoslav kilsənin rolu artdı, homofobiya mərkəzləşmiş və konservativ dövlət modeli propaqandası üçün alətə çevrildi.

2011-2013-ci illərdə Bolotnaya meydanında Rusiya hakimiyyətinə qarşı irimiqyaslı mitinqlər keçirilir. Bu mitinqlərdə feministlər və kvir aktivistlər də daxil olmaqla fərqli siyasi qruplar iştirak edirdi.

Məhz bu hadisələrin fonunda, 2011-ci ildə Pussy Riot qrupu yaradılır. Özlərini antiavtoritar sol kimi təqdim edən qrup üzvləri qadın haqları və gender azadlıqları mövzularını diqqətə çatdırırlar. Onlar üzlərinə rəngli maskalar taxaraq, rok musiqisi ifa etməklə məşhurlaşırlar. Ancaq Pussy Riot qrupunun ən məşhur və bütün dünyaya səs-küy salan performansları 2012-ci ilin fevralında Moskvada Boqoyavlensk soborunda və Xilaskar İsa kilsəsində baş verdi. Hər iki yerdə qrup üzvləri pank-rok tərzində mahnı oxuyub, rəqs etmişdilər. Daha sonra bunu klip halına gətirərək, internetə yükləmişdilər. Burada əsas mesaj “Məryəm ana, Putini qov” idi. Bu ifada onlar, Rusiya Pravoslav Kilsəsinin hakimiyyətlə sıx əlaqəsini tənqid edirdilər. Sonradan qrupun üç üzvü həbs edildi və hər biri 2 il həbs aldı. 2013-cü ilin sonlarında onlar amnistiya ilə azadlığa çıxdılar. Pussy Riot hadisəsinə son dövrlərin feminist həmrəyliyi üçün ideal misaldır. Həm keçmiş Sovet İttifaqı məkanından, həm də bir çox Qərb ölkələrindən qrupa müxtəlif formalarda dəstək gəldi. 

Oxşar hadisələrdən biri, Ukraynada fəaliyyət göstərən FEMEN qrupu 2012-ci ildə Kiyevdə taxta xaç işarəsini doğraması olmuşdu. Onlar bu hərəkətlə “qadın haqlarına və demokratiyaya əngəl yaradan” dini normalara qarşı çıxdıqlarını elan etmişdilər (DW, 2012). Belarusun paytaxtı Minsk şəhərində isə Zmena hərəkatı  həmin ildə qrupa dəstək askiyası keçirmişdi (Gazetaby, 18 avqust, 2012). 

Günümüz: feminist mübarizələrin yeni əhatələri

Son dövrlərdə feministlər təkcə Rusiya və Ukrayna kimi ölkələrdə yox, həm də siyasi periferiya hesab edilə bilən digər post-sovet ölkələrində özlərinə yer tapa bildilər.

Gürcüstan və Ermənistanda feminist təşkilatlar son dövrdə artıb. Hər iki ölkədə ən müxtəlif formalarda və ideologiyalara sahib feminist təşkilatlar və qadın haqlarına fokuslanan müstəqil QHT-lər fəaliyyət göstərir. Ermənistanda 2009-cu ildə evlənən zaman “oğlan evinə” qırmızı alma gətirmək adətinə qarşı etiraz olaraq qırmızı alma simvolik olaraq basdırılmışdı. Həmin ölkədə 2011-ci ilin 8 Mart günündə feministlər “Feminizm matriarxat demək deyil” adı ilə aksiya keçirib, feminizmə diqqət çəkmişdilər, bir ay ərzində feminizmlə bağlı təbliğat aparmışdılar.

Ermənistan feministləri ilə bağlı xüsusi hadisə Xaçaturyan bacıları ilə bağlıdır. Rusiyada 2018-ci ildə Xaçaturyan 17, 18 və 19 yaşlı Xaçaturyan bacıları onlara qarşı zorakılıq göstərən atalarını öldürmüşdülər və bu hadisə həm Rusiya, həm Ermənistan feministlərinin həmrəyliyi ilə nəticələnmişdi. Rusiyada onlara dəstək üçün bir neçə etiraz aksiyası keçirilmişdi.

Qazaxstanda ilk qadın haqları ilə məşğul olan QHT-lər 90-cı illərdə yaranmışdı. Dövrümüzdə bu ölkədə feminizm inkişaf etməkdədir. Burada Qazaxstanın spesifik mədəniyyətini nəzərdə tutmaq lazımdır: bu ölkədə islam hər zaman yalnız ənənələr şəklində özünü göstərib və dini fundamentalizm aşağı səviyyədə olub. Dövrümüzdə burada dindən daha çox müxtəlif formalarda millətçilik və yeni dini hərəkat olan tenqriçilik özünə yer tapıb.

Qazaxstanda 2017-ci ildə yaradılmış Femita qrupu kvir-feminizmi təqdim edir və gender məsələlərinə diqqət ayırır. Onlar qeyd edirlər ki, məqsədləri bütün əzilmiş və müxtəlif növ ekspluatasiyaya məruz qalan qadınları və kvir şəxsləri müdafiə etməkdir.  

Feminita üzvləri 2020-ci ildə Qazaxstanda 8 Mart aksiyasında da iştirak etmişdilər. Ancaq onlar bu ölkədə fəaliyyət göstərən yeganə feminist təşkilat deyil. 8 Mart marşında “KazFem”, “Femaqora”, “Femsreda”, “Svet” kimi inisiativlər tərəfindən təşkil edilmişdi. Bu askiyada 150 nəfərdən çox insan iştirak etmişdi. Marşın sonunda zorakılıq qurbanlarının xatirəsinə əkil yandırılmışdı (Rumzatova, 2020).

Foto: feminita.kz

Feminizm müəyyən qədər bənzər və hətta daha demokratik kontekst olan Qırğızıstanda da son dövrlərdə inkişaf edir, ölkədə müxtəlif kiçik feminist qruplar və təşəbbüslər fəaliyyət göstərir. 2020-ci ildə bu ölkədə keçirilən və Bişkek Feminist İnisiativi tərəfindən təşkil edilən 8 Mart feminist marşı “Qırx Çoro” adlı ultra-konservativ qrup tərəfindən hücumla üzləşib. Nəticədə 70-ə qədər iştirakçı saxlanılıb, daha sonra azad buraxılıb (Meduza, 8 mart, 2020). Onlarla həmrəylik məqsədi ilə Moskvada Qırğızıstan səfirliyi qarşısında piket keçirilib (24.kg, 10 mart, 2020). 

8 mart 2020. Bişkekdə feministlərin aksiyası. Foto: Reutres.

Daha konservativ siyasi və sosial mühitə sahib Tacikistan və Özbəkistanda feminist inisiativlər açıq şəkildə fəaliyyətdə olmasalar da, ümid etmək olar ki, bu ölkələrdə də aktivistlər artıq mövcuddur. Bunun işarələrindən biri 2020-ci ilin iyul ayında Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə feminist aktivistlərin keçirdiyi kreativ etirazdır. Exponautz Art Gallery adlı təşəbbüsün üzvləri individual formada şüarlar yazaraq, seksizmə və qısnamaya etiraz ediblər (Rus.Azattyq.Org, 8 iyul, 2020). 

Yekun: bölücü müharibə və həmrəylik yolları

Yuxarıda post-sovet məkanında müəyyən həmrəylik misalları göstərilsə də (FEMEN-in Pussy Riot-a dəstəyi, Qırğızıstan səfirliyi önündə aksiya, Rusiya və Ermənistan feministlərinin Xaçaturyan bacılarına dəstəyi), demək olar ki, həm həmrəylik, həm də bağlar səviyyəsində bu o qədər də hiss edilmir. Bununla belə, Məzkəzi Asiyada rus dilinin təsiri əsasında ehtimal etmək olar ki, bu ölkələrdə mövcud feminist inisiativlər Rusiya feministlərinin təcrübəsindən istifadə ediblər. Bir çox postsovet ölkələrini birləşdirən çətin siyasi mühit və ümumi konservatizm bu ölkələrdə feminist təşəbbüslərin bir hissəsinin birbaşa siyasi formadan daha çox nisbətən təhlükəsiz QHT formasında fəaliyyət göstərməsi ilə nəticələnib. 

Əlavə olaraq, bu həmrəyliyə ən böyük maneəni göstərən münaqişələrdir. Misal olaraq, Ukraynada Maydan hadisələrindən sonrakı dövrü göstərmək olar. Bu ölkənin şərqində davam edən vətəndaş müharibəsi nəticəsində minlərlə insan həlak olub və məcburi köçkünə çevrilib. Ukrayna millətçiliyini analiz edən Kiborq-Millətçilik adlı kitabda təəsüflə qeyd edilir ki, Ukraynada feminist təşkilatlar və QHT-lər müharibə əleyhinə çıxmadılar, əksinə, militarizmi dəstəklədilər. Bir çox qadın haqları və gender məsələlərinə fokuslanan QHT-lər qadınların müharibədə iştirak etməsini pozitiv və “bərabərləşdirici” hal kimi göstərib, bununla bağlı konfranslar keçirmişdilər (Жербкин и Жеребкина, 2019: 140). Bu cür hal Ukraynada feminizmi legitimləşdirmək və dövlət millətçiliyinə dəstək sayəsində normallaşdırmağa yönlənmişdi.

Digər tərəfdən, bizə mədəni və tarixi (post-kolonial təcrübə) baxımdan yaxın olan Qazaxstan, Qırğızıstan və Özbəkistan feministləri arasında da bağların və həmrəylik praktikalarının olması hiss edilmir. 

Bu qısa araşdırmadan da görünür ki, post-sovet feminist təcrübələri kontekstual olaraq bir-birlərindən bəzən daha az, bəzən daha çox fərqlənir. Coğrafi və mədəni yaxınlıq, ortaq kolonial keçmiş və bənzər problemlər post-sovet məkanında feministlərin daha sıx əməkdaşlıq etməsini və bir-birlərinin təcrübələrini öyrənməsi produktiv edir. Həmrəylik də elə bunda özünü göstərir: universallıqdan üz çevirərək təcrübələrin fərqli olmasını qəbul etmək, əməkdaşlıq və bir-birindən öyrənməklə, post-sovet məkanına yeni dil gətirmək. 

Mənbələr:

Георгиевская, Е. 2018. Журнал «Мария», или Феномен советского квазифеминизма. Артикуляции, 1.

Жеребкина, И., Жеребкин С. 2019. Киборг-национализм, или Украинский национализм в эпоху постнационализма. Алтея.

Жеребкина, И. 2010. “Постсоветский феминизм: чем мы ангажированы, или происхождение из советских 60-х.” Гендерные исследования, Харьков, Харьковский центр гендерных исследований, (20-21), 268-305.

Seydakhmetova, B. 2018. ‘Fighting patriarchy in Kazakhstan: problems and perspectives,’ OpenDemocracy.

Sperling, V. 1999. Organizing Women in Contemporary Russia: Engendering Transition. Cambridge: Cambridge University Press.

Ruthchild, R. 1983. Sisterhood and Socialism: The Soviet Feminist Movement. Frontiers: A Journal of Women Studies, 7(2), 4-12. 

Zdravomyslova, E. 2002. ‘Overview of the Feminist Movement in Contemporary Russia’, Diogenes, 49(194), pp. 35–39.

Media:

Gazetaby (Avqust 18, 2012). “В Минске памятники «обратились» к Путину в защиту «Pussy Riot»,”

DW.com (Avqust 17, 2012). “Femen в знак солидарности с Pussy Riot спилили в Киеве крест,”

Meduza.io (Mart 8, 2020). “В Бишкеке феминистки 8 марта вышли на акцию против насилия над женщинами. Сначала на них напали люди в масках, а потом задержала милиция,”

Mehdizade G., Abubekirova S. (Oktaybr, 2018). “Meet Arzu: Peace Agent Between Azerbaijan and Armenia,” Chai Khana,

Rumzatova, M. (Mart 8, 2020). “В центре Алматы прошел несанкционированный марш феминисток,” Liter.kz,

Rus.Azattyg.org (İyul 8, 2020). “В Узбекистане активистки провели акцию против сексизма и насилия,”

Погосян, Ж. (Avqust 25, 2018). “Современные феминистки в Армении, или При чем тут черное платье,” Sputnik Armenia,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *