Kiborqlar — hibrid varlıqlar*

Vahid Əliyev LGBTİQ+ hüquq müdafiəçisi və ILGA Avropanın ekspertlərindəndir. Hal-hazırda Londonda Goldsmiths Universitetində Queer Tarixi üzrə magistr təhsili alır. Sərbəst tərcüməçi və tədqiqatçıdır. OC Media, Caucasus Edition, Minority Azərbaycan və bir çox digər təşkilat və qurumlarla əməkdaşlıq edir. İşinin əsas istiqaməti queer nəzəriyyəsi və tarixi, queer feminizmi və formalaşan LGBTİQ+ icmalar və qloballaşma ilə kapitalizmin bu prosesdə rolu ilə bağlıdır. Seksuallıq və gender, queer tarixi və nəzəriyyələri, sosiologiya və siyasəti ilə əlaqədar müxtəlif növ tədqiqatlarla məşğul olan “Mavi” fikir dərnəyinin təsisçisidir.


Harraway həm pop mədəniyyəti, həm də akademiyada özünə yer tapmış çox nadir nəzəriyyəçilərdəndir. Son onilliklər ərzində formalaşmış eko-feminizmlə özünü müəyyən edir. Adından da göründüyü kimi eko-feminizm feminist və ekologistlərin problemlərini birləşdirir. Françoise d’Eaubonne eko-feminizm termini ilk dəfə 1974-cü ildə yazdığı İnqilabi Fəaliyyətin Feminizmi (le Féminisme d’action révolutionnaire) istifadə etmişdir. d’Eaubonne həm də İnqilabi Fəaliyyət üçün Homoseksual Cəbhəsinin (Front homosexuel d’action révolutionnaire) həmtəsisçilərindədir.

Harraway-in ideyasının mərkəzində müasir dövrün texnoloji elminin siyasəti dayanır. O, Foucault-un bio-siyasətini (bio-politics) texnoloji siyasət ilə (techno-politics) əvəzləyərək, onu minilliyin gücü kimi göstərir. Onun sözlərinə görə, bu günün gücü texnoloji siyasətdir və o, Foucault-un bio-siyasəti kimi bədənlər və əhali üzərində deyil, texniki varlıqlar — müasir dövrün insanları üzərində təcrübədən keçilir.

Harraway-ə görə, dövrümüzün emansipasiyalaşan fiquru kiborqdur (yarı robot, cyborg). Əntərlərin Vədləri (The Promises of Monsters) yazısında o, əsas subyekt kimi hibrid varlıqları götürür, onların arasında dünyada hazırda yaşayan kiborqlar və əntərlər var. Kiborq — kibernetik orqanizm — həm təbii, həm də süni elementlərə sahib olan insan və makina arasındakı kəsişmədir. Termin ilk dəfə 1960-larda robotlaşmada istifadə olunub.

Harraway-ə əsasən, biz hamımız hər hansı bir şəkildə kiborquq. O, kiborq nəzəriyyəsini ümumi emansipasiya hərəkatlarının tarixinə əlavə edir. Kiborq kimlik deyil, kiborq olmağın sonsuz sayda yolu vardır. Əslində, insanla makina arasında bölünmə, insanla heyvan arasındakı bölünmə kimi qarışıqdır. İnsan və heyvan, insan və makina arasındakı sərhədlərin yox olması dövrümüzün prinsipial fəlsəfi və siyasi koordinasiyasıdır. Bu ontologiyaya Harraway Artefaktualizm deyir. Termin reallığı yaradan bütün varlıqların müəyyən dərəcədə artefakt olmasına işarə edir, yəni obyektlər ayrılmaz şəkildə orqanik, texnoloji, simvolik və siyasidir.

Əlbəttə ki, Harraway-in bu nəzəriyyəsi anti-humanizmə əsaslanır. Məlumdur ki, anti-humanizmin iyirminci əsr tənqidi düşüncəsində xüsusi yeri vardir. 1960–70-ci illərdə anti-humanizm Foucault (Sözlər və Nəsnələr — Les Mots et les choses) və Althusser tərəfindən müzakirə olunmuşdur. Anti-humanizmdən əlavə olaraq, Harraway-in artefaktualizm nəzəriyyəsi radikal anti-essensializmdir (anti-mahiyyətçilik). Belə ki, onun sözlərinə görə, heç bir varlıq onun digər əlaqədə olduğu varlıqlardan azad şəkildə mövcudluğuna səbəb olacaq hər hansısa bir mahiyyətə sahib deyil. Başqa sözlə, obyekt həmişə hibriddir, bir neçə şeyin qarışığıdır, bu isə “mahiyyətin” mövcud olmadığına işarə edir.

Harraway-i tənqidi nəzəriyyələr, daha dəqiq desəm, kuir nəzəriyyə üçün vacib hesab etməyimin səbəbi onun artefaktualizminin “qadınların” mövcud olmamasına gətirib çıxarmasıdır. Onun anti-humanizmi həm də anti-feminizmdir. Belə ki, “qadın” olmağı ümumi siyasi taleyin etirafçısı kimi görən Harraway müasir feministləri tənqid edir. Onun sözlərinə görə, “qadın” olmaq mübahisəli seksual elmi diskurslar və digər sosial təcrübələr tərəfindən konstruksiyalaşmış olduqca qarışıq (kompleks) kateqoriyadır. Başqa sözlə, biologiya və ya mədəniyyəti qadınların mobilizasiyası üçün substratum kimi istifadə etmək səhvdir və hətta siyasi olaraq təhlükəlidir. Çünki bu ideya cinslər arasındakı təbii fərqlilikləri dəstəkləyir, bununla da, qadın və kişilər arasındakı rolların bölünməsində əsas rol oynayan təbiiləşdirmə (naturalising) seksist diskursuna fayda vermiş olur.

Kuir nəzəriyyəsi

Judith Butler kuir nəzəriyyəsinin prinsipial təmsilçilərindəndir. Kuir nəzəriyyəsi hazırda müasir feminizmin əsas stimullaşdırıcı formalarından biri sayılır. Butler Donna Harraway-dən fərqli bir yanaşma inkişaf etdirmişdi. Yəni Harraway-dən fərqli olaraq o, insan/heyvan/makina əlaqələrinə az fokuslanmışdır. Harraway-lə onu yaxınlaşdıran nəsnə, Butler-in də feminizmin bəzi ehtimallarını və ya qəbullanmalarını tənqid edərək subyektləşdirməsidir.

Butlerin ən çox tanınan və mübahisələndirilən kitablarından biri Gender Təlaşıdır (Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity). Əlbəttə ki, o, yeganə kuir nəzəriyyəçi deyil. 1990-cı illərin əvvələrində və ondan əvvəl də bir neçə nəzəriyyəçi kuir nəzəriyyəsini işləmişdir.

Kuir yanaşma təkcə nəzəriyyə deyil, həm də ictimai hərəkatdır. Belə ki bu ictimai hərəkat və ya təşkilatlanma elə Gender Təlaşı (Gender Trouble) və Dolabın Epistomologiyasının (The Epistomolgy of the Closet) çap olunduğu ildə formalaşıb Queer Nation ilə özünü müəyyən və ya identifikasiya edən ACT UP hərəkatı ilə başlamışdır. Queer Nation LGBTİQ+lərin hüquqlarını müdafiə edən aktivist şəbəkəsi idi.

Kuir nəzəriyyəsi kuir terminini öz məqsədləri üçün mənimsəyib, ona pozitiv mənalar yükləyərək tipik strategiyadan istifadə edib stiqmanı aradan qaldırır. Daha ümumi şəkildə desəm, kuir nəzəriyyənin məqsədi seksual kimlikləri destabilləşdirməkdir, azlıq və ya çoxluq olmasından asılı olmaraq. Kuir nəzəriyyə 20-ci əsrin ikinci yarısında yaranan və kimlikləri ‘denaturalizasiya’ edən hərəkatın bir hissəsidir. Əslində, bu hərəlatın kökləri müasir dövrə qədər gedir. Kuir nəzəriyyəsi onun xüsusi radikal hissəsini təmsil edir.

Kuir nəzəriyyəsinə görə, feminizm patriarxiyanın — kişi dominantlığının — necəsə taxtaya oyulan yazı kimi təbiətə yazılmasını əlində bayraq edərək ənənəvi seksual kimlikləri effektiv şəkildə problemləşdirmişdir. Di gəl ki, bu problemləşdirmə çox uzağa getməmişdir. Belə ki, feministlər bəzi kimlikləri denaturallaşdırdıqları halda, digərlərini naturallaşdırmışdır. Bu, həm homoseksual, həm də digər azlıq kimlik-hərəkatları üçün keçərlidir. Kuir nəzəriyyəçilərə görə, kimlik məvhumu tamamilə rədd edilməlidir. “Kimliksizlik” siyasəti ideyasının problematik ‘emansipasiya subyekti’ perspektivindən baxdıqda əhəmiyyətli təsirə malik olduğunu görürük.

Butler feminizmin, 1960–70-lərin ikinci dalğa feminizminin təməl fərqini ləğv edir, yəni cins və gender fərqini aradan qaldırır. Cins və gender arasındakı fərqləri ilk dəfə Ann Oakley “Cins, Gender və Cəmiyyət” adlı kitabında nəzəriyyələşdirmişdir. Butler genderin sosial konstruksiya olması ideyası ilə razılaşır və cinsin də sosial konstruksiya olduğunu əlavə edir. Bununla da o, ‘klassik’ feministlərdən fərqli olaraq genderlərin sosial konstruksiyalaşma xarakteristikalarını “Cinsin dəyişməz xarakteri mübahisələndirilirsə, bəlkə də ‘cins’ adlanan bu quruluş gender qədər kültürəl qurulur” fikri ilə mübahisələndirir. Butler Oakley-in “cins” adlandırdığı və sosial (iqtidar) münasibətlərindən xilas olunmuş reallığın ‘dəyişməz’ sektorunun mövcudluğunu mübahisələndirir. Butler-ə görə, cins də gender kimi kültürəl konstruksiyadır. Əgər cins və gender bölünməsi sosial-tarixi olaraq yerləşdirilsə, bu zaman, nəticə etibarı ilə həmin sosial-tarixi formalaşdıran terminlərin bərabər şəkildə öyrənilməsinə qarşı çıxacaq səbəb yoxdur. Butler-in “Əhəmiyyətli olan Bədənlər” (Bodies that Matter) kitabının adından da göründüyü kimi, bədənlər həmişə simvolikləşdirilib. Butler-in nəticə olaraq mübahisələndirdiyi təbiət və mədəniyyət arasındakı bölünmədir.

Problemlər kültürəl səviyyəyə yerləşdirildikdə təbiətin nəzərə alınması tamamilə kənarlaşdırılır. Butler-ə görə mədəniyyət kuazi-sonsuz döyəclənəbilən materialdır. Bu, onun individuallar tərəfindən transformasiya oluna bilməsini inkar etmir. Belə olan halda, ‘qadın’ və ‘kişi’ arasındakı fərqlərin və ya ‘qadın’ və ‘kişi’ genderlərinin ağlabatan gender olması fikrinin tarix boyu yarandığını iddia etmək mümkündür. Alternativ olaraq, bu iki genderin individualların seksual vəziyyətinin və ya hər bir individualın həyatının hər hansı bir dövründə kompleksliliyini əhatə etdiyini söyləmək mümkün deyil. Butler-ə görə, ‘qadın’ və ‘kişi’ oppressiv və zəhlətökən kateqoriyalardır. Onlar individualların potensiallarını limitləyərək, insanları seksual kimliklərin və tərcübələrin tələsinə salır. O, insanları bu qurulmuş seksual kimliklərin alt-üst edilməsinə və yeni kimliklərin təcrübə edilməsinə səsləyir.

Buttler-in iddiası görə, feminizm formalaşmayana qədər qadınlar birləşmiş subyekt kimi mövcud deyildirlər;

“Qadınları feminizmin “subyekti” kimi təmsil edən dil və siyasətin hüquqi formalaşması özü də təmsilçilik siyasətinin bir versiyasının diskursiv formalaşması və təsiridir. Və feminist subyekt diskursiv olaraq onun azad edilməsini asanlaşdıracağı güman edilən həmin siyasi sistem tərəfindən meydana gəlmişdir.”

Butler-ə görə genderlər performativdirlər — yəni öz məzmunlarını təşkil və tərtib edirlər. Reallıqda cinslər və genderlər və eyni zamanda, onlara aid olan bir dil də yoxdur. Əksinə, cins və ya gender obyekti onlar barəsində dilə gətirilən cümlələr vasitəsilə yaradılır. Performativ deyimlər və ya sözlər haqqında yazan Britan filosof John Austin “Sizi ər və arvad elan edirəm” və ya “Söz verirəm ki, vaxtında gələcəyəm” kimi cümlələrin semantik strukturunu təhlil etmişdir. Bu cümlələr faktiki vəziyyəti təsvir etmir, lakin indiki və ya gələcək reallığı yaradır. Cins və gender normaları da eyni struktura malikdir. Onlar kültürəl və ya diskursiv qaydalardan ibarətdir, bu qaydaların onların obyektini ‘istehsal edir’. Digər performativ sözlərdən və ya deyimlərdən fərqli olaraq gender normaları davamlı şəkildə təkrar olunmalıdır. Yəni doğuş zamanı sual edilən oğlan və ətrafdakılar üçün doğulduğu genderə uyğunlaşması və normaları mənimsəmək üçün həkimin “Oğlandır!” deməyi kifayət etmir. Genderləşmiş sosiallaşma həyat boyu qurulur, konstruksiya edilir. Genderlərin performativ xarakterləri onların alt-üst olması mümkünlüyünə əminlik yaradır.


*yazının birinci hissəsi ilk dəfə Əməkçi portalında çap edilib, daha sonra Vahid Əliyevin şəxsi bloqunda çap olunub


  1. Carol Hanisch. The Personal is Political. 1969.
  2. Dan Healey. Russian Homophobia from Stalin to Sochi. 2018.
  3. Donna Haraway. A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century. 1991.
  4. Donna Haraway. The Promises of Monsters. 1992.
  5. Judith Butler. Gender Trouble. 1990.
  6. Ann Oakley. Sex, Gender and Society. 1985.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *