Judith Butler: Qadınları öldürmək cinayət deyilsə

Yancy: Kosmopolit aktivist hərəkat Ni Una Menos-a simpatiyanız olduğundan xəbərdaram. Latın Amerikada böyük marağa səbəb olan bu hərəkat zorakılığın fərqli növlərinə qarşı mübarizə aparır. Xüsusilə, femicide [femisayd] – qadınların və qız uşaqlarının məhz cinsiyyətlərinə görə, yəni qadın olduğu üçün qətlə yetirilmələriylə mübarizə aparır (Məsələn, Argentinada hər 30 saatda 1 qadın öldürülür). ABŞ-da da #metoo hərəkatı var. Belə fərqli, ancaq bir-birinə oxşayan mobilizasiyalar haqqında nə fikirləşirsiniz?

Judith Butler: Feminizmin həm keçmişdə müxtəlif axınları olub, həm də günümüzdə  fərqli axınları var və bu axınların hədəfləri və fəaliyyətləri bir-birlərindən fərqlidir. Ni Una Menos qadınlara, translara və yerli camaata qarşı zorakılığa etiraz etmək üçün milyonlarla qadını Latın Amerika küçələrində toplayan hərəkatdır. “Bir nəfər də azalmayacaq” sloqanı ilə bundan sonra bir qadının belə zorakılıq qurbanı olmayacağını iddia edir.

Vacib amillərdən biri də bu şüarın artıq birlik olmuş insanların şüarına çevrilməsidir: “qadın sinfinə mənsub, məruz buraxıldığı zorakılıqlara qarşı mübarizə aparan bu birlikdən daha bir nəfər də olsa itirməyəcəyik”, və “sıralarımızdan bir nəfər daha əksilməyəcək” deyirlər. Ni Una Menos ancaq kimliklərlə əlaqəli hərəkat yox, həmçinin sindikatlar, kilsələr və universitetlərlə əlaqəsinin olub olmamasından asılı olmayaraq işçi qadın və translardan dəstək görən hərəkatdır. Qadınların öldürülməsinə və zorakılığa məruz buraxılmasına qarşı birlik olmaq və mübarizə aparmaq çox vacibdir və bu zorakılığa həm translar, xüsusilə trans qadınlar və transvestitlər də məruz buraxılır. Məhz buna görə bəzən qadınların məruz buraxıldığı zorakılıq və onun növləri “feminicidio” [feminisidio] adlandırılır, yəni femininləşdirilmiş yaxud feminin kimi qəbul edilən bütün insanların məruz buraxıldığı zorakılığa qarşı hərəkat. Bu vacib nüansdır, çünki cinayətlər ancaq “ənənəvi” genderlərə qarşı törədilmir. Qadına qarşı zorakılıq qadının femininliyini qəbul etdirməyin yollarından biridir. Zorakılığın məqsədi qadın sinfinin öldürülməsi və asan formada yox edilməsini legitim etməkdir. Zorakılıq qadınların həyatını kişiliyə aid, kişilərin imtiyazlarından asılı qalmış kimi təyin edən hərəkətdir. 

Ni Una Menos həm azadlıq, həm də bərabərlik mübarizəsidir. Bir tərəfdən abort haqqı, bərabər əmək haqqı üçün mübarizə edərkən digər tərəfdən həm də qadınların, yerlilərin və gündən-günə kasıblaşan təbəqənin təhlükəsizliyinin getdikcə daha çox gözardı edilməsinə səbəb olan neoliberal iqtisadi siyasətə qarşı mübarizə aparır. Abort hüququ hər qadının öz bədəni haqqında azad qərar vermə haqqıdır. Eyni zamanda dövlət tərəfindən qadınların bədəninə hər hansı formada müdaxilə edilməsi, zorakılıq, intiqam və həbs edilmə qorxusu olmadan istədikləri kimi azad yaşamaqlarını dəstəkləyən haqdır. 

Ni Una Menos, fərdi azadlıqlar və fərdi haqları əsas götürən fərdiyyətçi feminizm anlayışından fərqlənir. Bu o demək deyil ki, fərdlərin keçmişlərinin və hekayələrinin dəyəri yoxdur. Hər fərdin keçmişi və hekayəsi dəyərlidir, lakin kapitalizmi tənqid etməyən feminist axınlar fərdiyyətçiliyi yenidən formalaşdırır. Bir-biriylə oxşar situasiyada olduğunu görən insanlar aralarında bağ quraraq birlik nümayiş etdirir. Başqalarının da onun kimi zorakılığa, borca, patriarxal avtoritarizmə məruz buraxıldığını görürlər. Hər hadisə fərqli formada olsa da hamı eyni şeyi yaşayır. Oxşar təcrübələr də öz növbəsində toplu mübarizənin əsasını yaradır.

ABŞda #metoo hərəkatı məruz buraxıldığımız cinsi qısnama və hücumların hər cür iş mühitinə necə nüfus etdiyini açıq formada göstərdi. Qadınlar şantaj edilmək və işsiz qalmaq qorxusu altında daimi cinsi qısnama halları ilə üz-üzədirlər. Bu da öz növbəsində iş verən tərəfə olan inamlarının itməsinə səbəb olur. Biz bunları görməzdən gələ bilmərik. Ancaq #metoodaki “mən” birlik olmağın yaratdığı “biz” qavramıyla eyni deyil. Birlik olmaq da fərdlərin hekayələrinin birləşməsi demək deyil. Mübarizə aparmaq üçün, xüsusilə,  təşkilatlanaraq mübarizə aparmaq üçün fərdiyyətçi yanaşmanı bir kənara qoymaq lazımdır. ABŞ-da siyasi libealizmin davamiyyətini qorumaq uğrunda güclü və dözümlü birlik bağları fəda edilir. Ni Una Menos Argentinada diktator rejiminin başa çatmasıyla başlayan “Nunca Mas”, digər adıyla “Bir Də Heç Vaxt (Never Again)” bəzi aspektlərdən dövrün gətirdiyi etik və siyasi məsuliyyəti mənimsəyib. Minlərlə solçu tələbə və aktivistin öldürülməsi və həyatının məhv edilməsi insanların dövlət senzurasına, təzyiqinə və zorakılığına etiraz etməsinə səbəb oldu. Qadınların öldürülməsi də eyni dərəcədə vahiməli və vacib mövzudur. Polis və məhkəmələr qadınların qətlə yetirilməsini cinayət hesab etməyərək, hökümət isə ölüm qorxusu olmadan rahat və azad yaşamaq istəyən qadınlara bərabər haqları verməkdən imtina edərək qadınların öldürülməsinə dəstək olur. 

Yancy: Bu iki hərəkat da siyasi və iqtisadi strukturların qadınları marjinallaşdıraraq təcrid edən və təzyiq altında saxlaması nəticəsində meydana çıxdı. Bu siyasi və iqtisadi strukturlar isə bir növ zəhərli (toxic) və maço olan kişiliyin qadınların bədəni və həyatı üzərində haqq tələb etməsini dəstəkləyir. Bir az da maçoluğun performativ səviyyədə özünü hansı formada göstərdiyi haqqında danışaq.

Butler: Düzü, daha nəyin performativ sayıldığından əmin deyiləm, ancaq məncə, kişilərin qadınların həyatını istədiyi kimi yox etməkdə azad hiss etmələrinin səbəblərindən biri aralarında gizli (yaxud gizlətməyə ehtiyac belə görmədikləri) qardaşlıq müqaviləsinin olmasından irəli gəlir. Bir-birlərinin etdiklərini görməzdən gələrək bir-birlərinə bir növ zorakılıq etməyə icazə verir və etdiklərinin cəzasını almırlar. Bir çox yerdə qadına qarşı zorakılıq cinayət sayılmır. “Həyat belədir də” yaxud “sevdiyi üçün belə edib” deyilir. Bu cür ifadələr qadına qarşı zorakılığı legitimləşdirən, zorakılığı həyatın təbii yaxud normal bir hissəsiymiş kimi göstərən stereotipləşmiş ifadələrdir. Feminist kişilər bu qardaşlıq müqaviləsini pozanda bəzi qruplardan təcrid edilmək riskini nəzərə alırlar və əslində, elə bu cür risklərə ehtiyyac var. 

Barselonada olanda yaxşı niyyətli bir kişi zorakılığa qarşı olan feminist aksiyalarda iştirak etməyə haqqının olmadığını demişdi. Mən həm onunla həmfikirəm, həm də deyiləm. Bu cür aksiyalarda iştirak etmək haqq yox, zərurətdir. Ancaq qadın və translara qarşı zorakılıqlara etiraz edən aksiyalarda kişilər qadınların liderliyi ilə bu mübarizəyə qoşulmalıdır. Zorakılığa göz yuman, zorakılığın tərifini dəyişən və onu yumşaldaraq cinayət hesab etməyən bu öldürücü gücü olan qardaşlıq müqaviləsinə qarşı mübarizə aparmaq istəyən kişilər ən birinci bunu digər kişilərlə üzləşərək və zorakılıqla mübarizə aparan, ondan imtina edən, radikal bərabərliyi müdafiə edən qruplar, təşəbbüslər təklif edərək etməlidirlər. Qadınlar və azlıq kimi görülən subyektlərin həyatına hücum edilir, çünki onların həyatı hamının həyatı kimi və hamının həyatı qədər dəyərli hesab edilmir. Zorakılığa qarşı mübarizə və bərabərlik mübarizəsi bir-birindən ayrı və fərqli məsələlər kimi hesab edilməməlidir.

Yancy: Zorakılıq haqqında olan yeni kitabınız qadınların müdafiəsizliyi mövzusundaki suallara necə cavablar verir?

Butler: Qeyri Zorakılığın Gücü adlanan (The Force of Non-Violence) yeni kitabımın mövzusu qadınlar olsa da, kitab yası tutulmayan bütün həyatlar haqqındadır. Mən əlaqəliliyə (relationality) feminist perspektivdən yanaşıram. Beləcə həm insanların həyatının bir-birindən asılı olduğunu, həm də yaşamağa davam edə bilmək üçün bir-birimizə qarşı etik məsuliyyətlərimizin bu əlaqəlilikdən qaynaqlandığını göstərirəm. Zorakılığın qadağan edilməsi bütün insanların həyatının eyni dəyərdə olduğunun təmin edilməsinin əsas şərtidir. Ancaq zorakılığın qadağan edilməsi abstrakt yaxud struktural prinsip deyil. Yaşamaq üçün bir-birimizə ehtiyyacımız var. Bu vəziyyət ailə və qohumluq münasibətlərində olduğu qədər qlobal münasibətlər üçün də keçərlidir. Fərdiyyətçiliyin tənqidi həm feminist, həm də marksist yanaşmanın bir hissəsidir. İnsani və qeyri-insani canlılara, geniş şəbəkə və həyat sistemlərinə bağlılığımızı anladıqca, bu tənqid daha da güclənir. Yox edilmək təhdidi özünü dövlət zorakılığında, qadınlara qarşı olan qətliamlarda, atılmasında, qlobal istiləşmə kimi məsələlərdə biruzə verir. Xüsusilə hücum etməkdən çəkinməyənlərin bu qədər artdığı dövrdə zorakılığa etirazımızın səbəbini anlamaq üçün bir-birimizin həyatı arasındaki əlaqə haqqında düşünməliyik.

Yancy: Qeyri-zorakılıq haqqında olan müzakirələriniz hansı perspektivlərdən mədəniyyətimizdə yayğın olan zorakılığa, xüsusilə kişilərin zorakılığına toxunur?

Butler: Yaxşı sualdır. Mənim üçün kişilik zorakılıq demək deyil. Zorakılığın kişilərin təbiətində olduğunu ya da kişiliyin ayrılmaz hissəsi olduğunu fikirləşmirəm. Ancaq kişi dominantlığı yaxud patriarxal strukturlardan danışa bilərik. Yox edilməli olan sosial strukturlar və bu strukturların tarixləridir. Zorakılığı dəstəkləyən, cinayət hesab etməyən və zorakılığa göz yuman sosial strukturlarda fərdi zorakılıq aktlarını anlamaq çətindir. Bu sosial strukturlar daxilində həyatını davam edən sosial varlıqlar olduğumuz üçün özümüzü dəyişdirə bilərik. Buna görə də kişilərin “sosial strukturları” bəhanə etdiklərinə və belə dediklərinə inanmıram. Məsələn “sosial kişi dominantlığı strukturu bu zorakılığı etməyimin səbəbi idi” demirlər.

Həmçinin bu sosial strukturlar içində necə yaşadığımızı, bu strukturların davamiyyətini necə qoruduğumuzu və formalaşdırdığımızı və bunlarla necə mübarizə apardığımızı sorğulamaq da məsul olduğumuz məsələlərdir. Buna görə də fərdi mənada dəyişiklik mümkün olsa da rekonstruktiv ədalət modellərinə görə fərdlər, cəmiyyət və münasibətlər müstəvisində dəyişir. Beləcə köhnə münasibət formaları yeniləri ilə əvəzlənir. Etik dəyərlər fərdi yenilənmə cəhdlərindən daha çoxunu tələb edir. Çünki insan həyatı başqa həyatlarla birlikdə yenilənir. Həyatımızın davamlılığını təmin edən bu münasibətlərdir və buna görə də hamımız bunun üçün mübarizə aparmalıyıq.

Mənbə: The New York Times

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *