​​​​«Gender — kolonial ixtiradır»

Madina Tlostanova – Linköping Universitetində (İsveç) gender tədqiqatları üzrə professordur.  2009-cu ildə onun  “Dekolonial gender epistemologiyaları” kitabı çıxmışdır və bu əsər indiyə qədər rus dilində çap olunmuş işlər arasında, dekolonial yanaşma ilə  gender tədqiqatlarının  sintezinə həsr olunmuş ən əhəmiyyətli tədqiqat işi sayılır. Madina Tlostanova, həmçinin, fəal şəkildə ingilis dilli akademik jurnallarda və nəşriyyatlarda dərc edilir və dekolonial  hərəkatın önəmli simalarındandır.  Biz onunla dekolonial  düşüncə, Rusiyada biliyin, hakimiyyətin, gender və feminizmin koloniallığı haqda söhbət elədik.

Gəlin, ilk öncə dekolonial dönüş nədir sualına aydınlıq gətirək. 

Düzünü desək, dekoloniallıq barəsində “dönüş” termininin özü mənim çox da xoşuma gəlmir, çünki o, bizi dərhal digər döngələrə — yeni materializmə, affektivliyə və s.yönləndirir ki, bu istiqamətlər də  özlərindən əvvəlki  nəzəriyyənin yoxlanmasına, aşkar olmasa da, öz üstünlüyünə və əvvəlki diskursların  özüylə əvəzlənmə cəhdinə iddia edir.  Dekoloniallıq müəyyən baxışların, tənqidi düşüncə prinsiplərinin, ekzistensional mövqelərin, aktivizmə yönəli yanaşmaların və etik konstruksiyaların məcmusu kimi, elmin və sosial reallığın özündən əvvəlki bütün inkişafını özünə tərəf çevirməyi hədəfləmir, yalnız bunu istəyənlər və qəbul edənlər üçün, imkanlardan biri kimi, öz baxışını təklif edir. Təsadüfi deyil ki, bizdə bu prosesə digər özündən ad qoymalar da var —  dekolonial opsiya(seçim), dekolonial düşüncə. Dekoloniallıq rəqabətin yerinə  öz paralel delimitasiya yolunu seçir və bu, eyni zamanda, yeganə doğru həqiqətin olması iddialardan imtina yoludur.

Əksər hallarda dekoloniallıq, modernliyinə görə ontoloji və epistemoloji  görünüş kimi, kolonial fərqlilik və ya daha geniş şəkildə “eksteriorluq” ilə əlaqəlidir.  Dekoloniallıqdakı bu fərqlilik tədqiqat obyektini deyil, yalnız  öz əzabla qazanılmış  vəziyyətini, bizim mövcudluq və çıxış  nöqtəmizi ehtiva edir.

Dekoloniallıq — modernliyin öz ayrılmaz qaranlıq kolonial tərəfi ilə bizim düşüncəmizə yeritdiyi, koloniallığın digər biliklərləri, subyektlikləri, dünyaya baxışları və dünyagörüşlərini  necə inkar etməsi, dəyərsizləşdirməsi, təhrif etməsi, məhv etməsi və özününküləşdirməsi ilə bağlı adətlərin, naturallaşdırılmış baxışların və qurğuların tənqididir və aradan qaldırılmasıdır. 

Dekolonial fikrin formalaşmasına (post)modernçi tənqidi nəzəriyyə, Cənubi Asiya və Latın Amerikası subalter tədqiqatları, 1960-1970-ci illər  teologiyası və azadlıq fəlsəfəsi, Latın Amerika nəzəriyyəsində  asılılıq ideyaları ilə bağlı debatlar, 1980-ci illər Latın Amerika modern və postmodernçiliyində  təbiət haqda mübahisələr, 1990-cı illər mədəni irs tədqiqatlarında antropologi hibridliyin müzakirəsi, feminizm, postkolonial tədqiqatlar, afrika fəlsəfəsi, Vallerştaynın modifikasiya olunmuş dünyasistemli analizi və s.təsir göstərmişdir.

Amma əsas mənbə diskriminasiyaya uğramış qrupların, ilk növbədə, yerli xalqların, afrika quldarlıq nəsillərinin bilik və düşüncələri olmuşdur və qalmaqdadır. Dekolonial düşüncə  epistemoloji sistemlərin sərhədlərində, qeyri-qərbi və modern  düşüncə modelinin bilik mənbəyi kimi qərb dünyası tərəfindən rədd edilməsi və ya mənimsənilməsinin vurğulanması ilə formalaşır.

Image

– Dekolonial yanaşma ilə feminizm necə əlaqəlidir ?

Mənim üçün feminizm tək halında mövcud deyil. O, çoxdan və uğurla onlarla, bəlkə də yüzlərlə, çox zaman bir-birilə diametral əks — epistemoloji, siyasi, etik, ekzistensial mövqelərdə dayanan istiqamətlərə  parçalanmışdır. Bugünki gün bütün feministlərin həmfikir olduqları artıq bir dənə də olsun kateqoriya və ya quruluş yoxdur. Buna görə də söhbətin hansı feminizmdən getdiyini dəqiqləşdirmək lazımdır. Feminizmin hər hansı qolları ilə əsla hər hansı bir kəsişmələr olmaya da bilər. Əgər biz dekoloniallıq ilə məhdudlaşarıqsa, o zaman burada  artıq çoxdandır ki, dekolonial feminizm uğurla inkişaf edir. Dekolonial düşüncənin feminist istiqaməti, fikrimcə, ən maraqlı, ümidverici və mühüm olanlardan biridir. Modernlik/koloniallığın əsaas prinsipi — mizantropik skeptisizm prinsipidir. Maldonado-Torresə istinad etsək, bu prinsipə əsasən, yalnız bəzi insan qruplarına tam mənada insan kimi baxıldığı halda, qalanları modernlikdən və insanlıqdan (anlayışdan) çıxarılır. Bu cür taksonomizasiyanın əsas alətləri, bütün modernlik sürəsi boyu onun adiləşmə, insan və digər canlı həyatlarının dəyərsizləşmə mexanizmini və avromodern üstünlüyünü təmin etmiş irq, gender və seksuallıqdır. Həm də, irq və gender bir-birilə sıx əlaqəlidir və bir çox hallarda bir-birinə keçid edirlər.

Dekolonial feminist Maria Lugones tərəfindən təklif edilmiş mühüm anlayış — genderin koloniallığıdır. Bu, modernlik/koloniallığın inkişafı  gedişatında real və simvolik zorakılıqla bağlı seksuallığın genderin  müəyyən izahıyla əlaqədardır. Genderin koloniallığı Lugonesa, müasir/müstəmləkə sistemi ilə  modernlik/koloniallığın  gender və seksual aspektlərinin xüsusi qarşılıqlı təsir yollarının dərk edilməsi  üçün lazımdır.

O güman edir ki, bu sistemə  yalnız, şəxsi sferaya, seksuallığa və demoqrafiyaya müdaxiləni / nəzarəti  təşkil edən hakimiyyətin dövriyyəsi kimi baxmaq yanlışdır. Bu isə genderin biolojiləşməsinin davamı və epistemoloji tərəfin rədd edilməsi, başqa sözlə, mifologiyalaşmış təbiət  yerinə biliklərin nəzərə alınması deməkdir. 

Dekolonial feminizmdə gender anlayışı  cinsin davam edən və əsasən, bioloji qavranmasını təmin edən kolonialist ixtira kimi nəzərdən keçirilir. Kolonial modernlik cinsin heteroseksual dimorf interpretasiyasını, kişi və qadınların binar bölünməsini ortaya gətirdi ki, bu da insanlığın mənsubiyyət əlaməti kimi istifadə olunmağa başlandı. Qeyri-avropa xalqlarının böyük hissəsi bu sistemdə natamam insana çevrildilər və həlledici faktorlardan biri o oldu ki, onlar hetero genderlərdən məhrum oldular.  

Seksual fərqlərin naturallaşdırılması  — müasir elmin, irqi ilə bağlı vəziyyətdə olduğu kimi, adiləşdirmə aləti kimi istifadə edilməsinin daha bir nəticəsidir. Lugones təbiətin ram edilməsi ilə insan (avropa insanı) istismarının təbiətə keçirilməsi arasında gizli əlaqəyə diqqqət çəkir. Bununla  genderin koloniallığı qeyri-avropa xalqlarını, bu gün isə miqrantları, qaçqınları, transseksual və qeyri-binar insanları, bir çox digərlərini mədəni və ya sosial deyil, təbii idarəçiliklə ayırmağa imkan verir. Bu,  müstəmləkəçilik forması kimi varlığın dehumanizasiyasına gətirib çıxarır. Lugonesə görə, təbiətin müasir instrumental ideyası genderin kolonialist  anlayışının ixtirası ilə sıx bağlıdır. Mizantropik skeptisizmin məntiqində kolonial subyektivliklər irqləşdirilmiş  və gender vurğulu cismaniliyin nəticəsi kimi görünməz olur, özü də, onların məhz İNSAN mənşəyi silinir. Bu gün bu məntiq  miqrantların və qaçqınların görünməzlik ilə hipergörünmək dialektikasında da bariz görünür.

Dekolonial feminizmin  qeyd olunması vacib olan bir elementi də var ki, bu da dərin koalisiyalardır. Lugonesə görə, dərin koalisiyalar fərqliliyi və heterogenliyi nə qlobal universalizm istiqamətində, nə də partikulyarizm istiqamətində aradan qaldırmağa çalışmırlar. Onlar bu fərqliliklər və müxtəliflik əsasında, əsarət və dominantlığın bizim düşüncələrimizdəki xüsusi konfiqurasiyalarının qarşılıqlı təsirlərini qurmağa kömək edirlər, lakin onlara ilişib qalmadan və mütləq şəkildə, onları adlamaq, üstələmək cəhdləri göstərməklə, fərqli amma  bir-biriylə qarşılıqlı əlaqəli fərdlərin birgə mübarizəsinin getdiyi plyuriversal dünyaya çıxmaq şərti ilə. 

 Təxminən, bir-neçə ay bundan əvvəl «Üz-üzə sohbət.Maria Lugonesin vizioner fəlsəfəsi» adlı bir kollektiv monoqrafiya işıq üzü görüb. Burada müxtəlif ölkələrdən, dekolonial feminizmin postulatları ilə həmfikir olan müəlliflər Maria Lugonesin əsas ideyalarını  inkişaf etdirərək, bu ideyaların müxtəlif regionlarda və müxtəlif şərtlər altında  konkret mübarizə təcrübələrində necə əyilmələrə məruz qalmasını müzakirə edirlər. 

– Biliyin və hakimiyyətin koloniallığı kimi anlayışlar nəyi ifadə edir?

Dekolonial düşüncənin mərkəzi ideyası (məğzi) — Kixano tərəfindən irəli sürülmüş «hakimiyyətin kolonial matrisi»dir (və ya qısaca-koloniallıqdır), başqa sözlə, dünyanın yaranış, interpretasiya və təfəkkür modellərinin evromodernliyin yaratdığı və caladığı normalardan tam asılı olmasıdır. Bu zaman dekoloniallıq  məhdudiyyətlərdən azad olmaq uğrunda epistemoloji, siyasi və mədəni hərəkatlardan ibarət  olur ki, burada da, modernliyin nailiyyətlərinin irqçilikdən, heteropatriarxallıqdan, iqtisadi istismardan və qeyri-avropa bilik sisteminin diskriminasiyasından ayrılmaz olduğu daim vurğulanır. 

Koloniallıq yaranışında ticari kapitalizm ilə missioner xristianlığın müəyyən bir birliyinə və bəşəriyyətin sonrakı taksonomizasiyasına səbəb olan irq ideyasının kəşfinə əsaslanır. Məhz elə bu, modernliyin qaranlıq tərəfidir, onsuz sonuncu, sadəcə, mümkün olmaz. Koloniallıq  reallığın bütün sahələrində— iqtisadi koloniallıqdan (kapitalizm) hakimiyyətin, düşüncənin, varlığın, genderin, yaddaşın və hisslərin koloniallığına qədər özünü göstərir. 500 ildən artıq bəşəriyyətin diqqətinə hakim kəsilən modernlik ritorikası hər zaman özü ilə koloniallıq məntiqini gizlədir. Koloniallıq—müstəmləkəçilik deyil, daha çox onun izidir; müstəmləkəçilik nəticəsində yaranan və bugün də həyatın bütün sferalarını müəyyənləşdirən hakimiyyət, bilik, qavrayış, varlıq strukturlarıdır. Maldonado-Torresin fikirlərinə görə, koloniallıq müstəmləkəçilik dövrünü yaşayır, çünki, o yalnız kitablarda, akademik kriterilərdə, mədəni modellərdə, sağlam düşüncədə və insanların özünüdərkində, onların ümidlərində, üzüntülərində və müasirliyin bir çox digər aspektlərində canlı qalılr. 

Biliyin koloniallığı — qlobal koloniallığın mühüm elementi olmaqla, modernliyin bütün qalan aspektlərindən ayrılmazdır. Belə ki, modernlik bir çox hallarda özü-özünü yaradıb  bəyan etdikdən sonra  öz epistemoloji hissələrini ontologiyalaşdıraraq dünyaya inteqrasiya edir. Modernlik ideyasının onu legitimləşdirəcək biliklər sisteminə ehtiyacı olduğu kimi, özü də bu biliklər sistemini legitimləşdirir, bununla da öz üstünlüyünü və mübahisəsizliyini sanki əbədi edir. Modernlik ideyası və onu legitimləşdirən biliklər sistemi bütün digər bilik sistemlərini kölgədə qoymaq (dezavantaj etmək) və digər tarixi prosesləri modernlikdən düşmüş kimi təqdim etmək üçün bir mexanizm oldu. Belə bir metadil dərk ediləni dərk edəndən, deyiləni danışıqdan ayırmaq, sanki subyektdən asılı olmayan ontologiya effekti yaratmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu zaman modernlik, Avropa İntibahı çərçivəsində meydana çıxan və imperiya ekspansiyası ilə sıx bağlı olan, metadil konstruksiyasına çevrilir. Son bir-neçə əsr ərzində o transformasiyaya uğrasa da, mahiyyət həm Maarfçilik epoxasında, həm avropa romantik universalizmində, həm pozitivist, həm də təkamül dövrlərində əvvəlki kimi eyni qalmışdı. XX əsrin ikinci yarısında modernliyin metadili qlobal hakimiyyətdə olmaq üçün neoliberalizm çərçivəsində yenidən dəyişildi.  

Biliklərin koloniallığını yaxşı təsvir edən dekolonial anlayış —başlanğıc hesab (sıfır) nöqtəsinin «hübrisi»dir (hərfi mənada-azğınlıq, vəhşilik). Santyaqo-Kastro-Gomez-ə görə sıfır nöqtəsinin hübrisi məkan və tarixi kontekstdən çıxarılmış, hiss edən və düşünən subyektin xüsusi avrosentrik mövqeyini əks elətdirir. Bu cür delokallaşma biliklərin istehsalı, yayılması, reprezentasiyasının istənilən digər mümkün yollarını təcrid edir və sərt mahiyyətli proqressist model əsasında dünyanın normativ mənzərəsinin qurulmasına gətirib çıxarır. Bu strategiyanın köməyi ilə qərb elmi fikri özünü yeganə qanuniləşdirilmiş bilik istehsal forması kimi təqdim edir, Avropa isə dünyadakı bütün başqa mədəniyyətlər üzərində epistemoloji üstünlüyə malik olur.

Image

 – Sizin işlərinizdə intersekssional feminizmin tənqidinə rast gəlirik. Aydınlıq gətirə bilərsinizmi, nədən intersekssional yanaşmanı  tənqid edirsiniz və nə üçün bu vacibdir ?

Mənim işlərimdə intersekssional feminizmin özü tənqid olunmur, hərçənd ki, bu da çox mübahisəli  anlayışdır və mənim fikrimcə, hansısa süni konstruksiyadır, (bir sıra, əsasən, afro-amerikalı tədqiqatçı var ki, onlar üçün bu anlayış mühüm sayılsa  və onunla uzun illər işləmiş olsalar da, buna görə onlara intersekssional feminizm adı verməyə dəyməz, bu onların metodologiyasının, çox da əsas olmayan, bir hissəsidir) daha doğrusu, intersekssionallıq konsepti feminizmin o qolları tərəfindən təqdim olunur ki, onların əzəldən bu konseptlə heç bir əlaqəsi olmayıb və hətta öz quruluşları ilə, bəlkə də, təzad təşkil edirlər. Daha sonra bu konsept tükənir, siyasiləşdirilir, bəzən hətta institusionallaşdırılır və ya  quş qoyulması vasitəsi kimi (tolerantlığı və fəaliyyətə qoşulma prinsipini sübut etməli olan çoxsaylı sənədlərdə),  ya da özünü doğrultmanın, özünü legitimləşdirmənin (məsələn, ağ feministin başqalarını müzakirə etməsi) elementi kimi istifadə olunmağa başlanır.

Öz imtiyazlarına dair reveransları işinə daxil edən müəllif bununla özünə indulgensiya alır və bundan sonra, artıq ittihamlardan qorxmadan, istənilən irqçi cəfəngiyat yaza bilər (tez-tez olduğu kimi), lakin intersekssionallığın sehrli tərifinə istinad olduğundan, onu qeyri-obyektivlikdə ittiham etmək daha çətin olur. 

Sadə dildə desək, intersekssionallığın sonrakı Avropa kəşfi və onun çatlar vermiş qərbi-avropa feminizminə, xəyali binasının dağılmaqdan qorumaq və ətrafa daha çox səpələnən Avropa feministlərini birləşdirmək məqsədi ilə təhrif edilmiş şəkildə quraşdırılması mənə kifayət qədər şübhəli görünür və əslində, haqqında danışdığımız biliyin koloniallıq prinsiplərinin hamısını əks etdirir.

İntersekssional yanaşmaya gəldikdə isə, mənim fikrimcə, burada o mənada  həddindən artıq dəyərləndirmə var ki, bu, termininin tətbiqindən xeyli əvvəl onun haqqında bir çox feministlər tərəfindən yazıldığı və tətbiq olunduğu, özü-özlüyündə aydınlaşan  bir şeydir. İntersekssional optika — istənilən həqiqi feminizmin əlifbasıdır. Lakin özü-özlüyündə bu analiz bir nəticə hasil etmir, sadəcə, yetərincə dəqiqiliklə vəziyyəti təsvir edir. Fikrimcə, əsas problem də elə buradadır. ABŞ-dakı «rəngli qadınların» lokal tarixindən tutmuş yeni qlobal çətir terminə çevrilməsinə qədər olan yolunda  intersekssionallıq məkan bağlılığını, həmçinin, müəyyən lokal tarixi köklərini itirərək, mexaniki şəkildə istənilən analizə cəlb oluna bilən delokalizə olunmuş prinsipə çevrildi. 

Bu gün, belə demək mümkünsə, transmilli feminizm – ABŞ-da istehsal olunan və sonra bütün dünyaya yayılmış və intersekssionallığı əlində bayraq etmiş daha bir konstruksiya deməkdir. Lakin kəsişən və qarşılıqlıtəsirli diskriminasiyaların yalnız konstatasiya olunması kifayət deyil. Bu bizi qorunub saxlanılmış hakimiyyət asimmetriyalarından və bir çox – “intersekssionallıq adından kim və hansı mövqedən danışır;  danışanın məqsədi nədir, nə əldə etmək istəyir“ kimi sualların cavabından uzaqlaşdırır. Bu vəziyyətin real dəyişməsi yoxsa, fərqliliyin və başqalaşmağın və/və ya missioner sindromu   xeyriyyəçiliyinin  növbəti fetişləşməsidir? Belə ki, mən intersekssionallığa qarşı deyiləm, lakin onun mütləqləşdirilməsinə və onun sonrakı problematikasına qarşıyam.

– Dekolonial feminizm nöqteyi-nəzərindən Rusiyanın gender və seksuallıq ilə bağlı müasir siyasəti  haqda nə söyləmək olar?

Son 4 ildə Rusiyada baş verənləri izləmək imkanım və zamanım yoxdur. Buna görə də oradakı müasir gender və seksual siyasət haqda ətraflı danışmağa haqqım çatmır. Mənə aydındır ki, sözdə ənənəviçiliyə; idarə edicilər üçün rahat olan, konservativ gender və seksual təsəvvür, rollar əsasında konstruksiya olunmuş şərti dəyərlərlə dönüş baş verir. Amma reallıq mütləq şəlkildə bu ritorikaya uyğun gəlməyə bilər və digər sahələrdə olduğu kimi, burada da sürətlə artan koqnativ dissonans hakimlik edir. 

– Feminizm hansı rolu ifa edir: o, biliklərin koloniallığına və hakimiyyətə müqavimət göstərir, yoxsa, kolonial layihənin bir hissəsi kimi çıxış edir? Yaxud, hər ikisi baş verir?

Hər ikisi baş verir. Yuxarıda qeyd etydiyimiz kimi, ümumiyyətlə feminizm olmadığı üçün dəqiqləşdirmək lazımdır ki, hansı feminizmdən söhbət gedir. Onun instituallaşmış variantları (anladığım qədəri ilə, Rusiyada onlar çox azdır və bir-neçə ali məktəbdə və elmi mərkəzdə sığınmışlar) sağ qalmaq üçün istəmədən belə, kompromis mövqedədirlər. Hərçənd ki, onların arasında kifayət qədər tənqidi mövqe tutanlar olsa da, bu tənqid siyasi, ideoloji və episteomoloji cəhətdən məhdud və proqnozlaşdırıla biləndir. Onlar, adətən, müəyyən qrupların problemlərini işıqlandıraraq, onları ümumi kimi qələmə verirlər. SSRİ-də olan gender diskurslarının dövlət tərəfindən təsbit olunmuş formaları, təhrif olunmuş şəkildə bu gün də var və onlar, əlbəttə ki, status kvo-nun saxlanmasından və hakimiyyətin aparıcı xəttinin dəstəklənməsindən narahatdırlar. Şübhəsiz ki, bu hərəkat feminizm sayıla bilməz, daha düzü, bu antifeminizmdir. Rusiyadakı feminizmin aktivist formalarını, feminist fəalları mən elə də yaxşı tanımıram. Amma oxuduqlarım onların çox cəsarətli, mənə qəribə gəlsə də, instituallaşmış gender diskurslarından fərqli olaraq, konseptual cəhətdən hazırlıqlı və geniş dünyagörüşlü olduqlarını söyləməyə əsas verir. 

– Mənim fikrimcə, Rusiyanın müasir həm akademik, həm də aktivist feminizmində post-, de- və anti-kolonial perspektivlər zəif təmsil olunub. Siz bununla razısınızmı və əgər razısınızsa, bunu nə ilə izah edirsiniz?

Dediyim kimi, Rusiyadakı müasir feminizmi haqqında təsəvvürüm zəifdir. Akademik feminizmi yazılardan izləyə bilirəmsə (hərçənd ki, buradakı vəziyyət də ürəkaçan deyil, nə problematika, nə də yanaşmalar mənə yaxın olmadığından, nəsə oxumaq həvəsi tez itir), aktivist feminizm haqqında heç bilgim yoxdur, çünki bunun üçün müvafiq şəraitə bələd olmaq, fəalları tanımaq və s. imkanım yoxdur. Mən yalnız az qisim rus fəallarını və hərəkatları tanıyıram. Onlar mənə akademik feminizmdən daha xoş təsir bağışlasalar da, burada da bir dekolonial tədqiqatçı kimi mənə feminizmdə maraqlı olan cəhətlərin xüsusi kəsişən məqamlarını görə bilmirəm. Akademik və aktivist feminizm arasında əlaqənin olmaması  Rusiya üçün  çox səciyyəvidir. Burada, xüsusilə, gender və ya seksuallıq məsələləri ilə bağlı fəallıq, demək olar ki, təmamilə qanundankənar vəziyyətdədir, real işlər və insanlarla məşğul olan aktivist feminizm ilə cansız, lakin elitarlığa iddialı olan akademik feminizmin cücərtiləri arasındakı uçurum çox böyükdür. Lakin ola bilər ki, mən post-, de- və ya antikolonial baxış bucağından işləyən yeni gənc tədqiqatçıları, sadəcə, tanımıram. 

Bu faktın özü də ki, biz sizinlə bu söhbəti aparırıq, vəziyyətin dəyişməsini göstərir. 10-15 il bundan əvvəl, bu mövzuda ilk işlərimi yazarkən, ya kəskin iradlar, ya da tamamilə anlaşılmazlıqla qarşılanırdım: bu nəyə lazımdır, Rusiyada bu nəyə lazımdır və s. Bu, tipik kolonial amneziya və “süddən çıxan ağ qaşıq ” sindromunun göstəricisidir və  əslində, irqçilik məntiqini sonadək izləsək, günahsızlıq sindromunun yalnız özünü təsəllidən ibarət olduğunu görərik.  

 Burada həm imperiya fərqliliyinin, həm də onunla bağlı olan natamamlıq kompleksinin müəyyən izi var. Və əlbəttə ki, biliyin koloniallığının göstəricisi kimi, bilik yalnız qərb tədqiqatçısı tərəfindən istehsal oluna bilər, rusiyalı isə ən yaxşı halda, bu nəzəriyyəni öz materialına tətbiq edə bilər. Dünya akademik feminist bilik istehsalında əməyin bölgüsü bu cür görünür. Azsaylı rusiyalı akademik feministlər buna görə qərb “yüksəkalın” feminizmini (oxu: ağ, imtiyazlı, bütün ətrafına kor) yaxşı tanıyırlar və öz nümunələrinin təhlilində, şərti desək, Butler-i, D. Harawey-i uğurla tətbiq edirtlər. Bütün bunlar bizim elmin və sosial reallığın hələ də həllini tapmayan köhnə problemləridir. 

O ki qaldı, post-, de- və anti-kolonial çərçivələrin yoxluğuna, bu problem feminizmdən daha əhatəlidir və Rusiyada hələ də öz keçmişinə (indisinə də), o cümlədən, imperiya-kolonial keçmişinə tənqidi baxış mədəniyyətinin formalaşmaması ilə əlaqəlidir.  Bu problematikanın anlaşılması üçün diskurs, dil vasitələri, aydınlatma aparatları yoxdur. Bu fəaliyyətsizlıik siyasətin uğurla istismar etdiyi, sağalmayan travmanın göstəricisidir. Nəzərə alın ki, mən postkolonial nəzəriyyənin və ya dekoloniallığın kor-koranə mənimsənilməsinin vacibliyi haqda danışmıram. Hərçənd ki, son illər buna uğursuz cəhdlər olmuşdu. Amma, əgər biz Homi Babanın açıqlamalarından ona görə imtina edirik ki, onlar İngiltərə ilə Hindistan arasında qarşılıqlı münasibətlərin reallığını əks elətdirir və demək ki, bizə uyğun gəlməyəcək, onda nəzərə almalıyıq ki, çar Rusiyasının, SSRİ-nin və müasir Rusiyanın tarixindəki metropoliyalarla müxtəlif tip koloniyaların, satelitlərin və digər idarəetmə formalarının mürəkkəb qarşılıqlı əlaqələrindən doğan problemlər bundan yoxa çıxmır və qərb elminə aid aydınlar tərəfindən deyil, öz tərəfimizdən müəyyən anlaşılma, dərk tələb edir. Hələ ki, mən bunu görmürəm. Gördüyüm – yerli  reallığın qərb feministlərin universal nəzəriyyələr kimi  təqdim olunan ideyalarına uyğunlaşdırılması və qeyri-qərb feminizminin ehmalca inkarıdır. Bu imperiya fərqliliyinin tipik təzahürüdür. Ümumiyyətlə, bu uzun söhbətdir, həmçinin, burada o da önəmlidir ki, akademiyaya kim və nə üçün daxil olur və ora düşənlərdən hansı yerli gender mütəxəssisi Rusiyada öz mövqe tutumunu necə problemləşdiriə bilir? Müasir tənqid nəzəriyyəsindən, o cümlədən, feminist nəzəriyyəçilərindən kimin və nə vaxt tərcümə olunaraq nəşr etdirilməsinə kim qərar verir ? Bu işləri kim və necə edir? Əsas amillərdən biri də varisliyin olmamasaıdır. Bu problem təkcə Rusiya feminizminin deyil, ümumi feminizmin problemidir. Bu problem hər nəsildə yenidən özünü göstərir. Düzü, yeni rus feminizm dalğası mənə, 1990-lar və 2000-lərdəki, mənim də içində olduğum feminizmdən daha xoş təsir bağışlyır. Onlar arxaik iyerarxiyalar və süni şəkildə yaradılmış kanonlarla sıxılmayan, daha sərbəst, müxtəlif mövqelərə açıq olan insanlardır. Son bir-neçə ildə mən tez-tez Rusiyadan və postsovet məkanından olan  gənc alimlərdən və feminist fəallardan məktublar alıram. Onlar postkolonial, dekolonial, antikolonial genderlə, feminist diskursla maraqlanır və bu diskursun onların spesifik vəziyyəti üçün nə qədər aktual olduğunu anlamağa çalışırlar. Demək ki, müəyyən təkan və gələcəyə ümid var.  

– Zəhmət olmasa, indi nə ilə məşğul olduğunuz haqqında danışın. Sizin cari tədqiqatlarınız nə haqdadır? 

İndi mənim elmi həyatımda bir dönüş baş verir — ancaq, bu artıq dekolonial istiqamətdə deyil, biliyin, fəaliyyətin, subyektivliyin və mövcudluğun daha geniş sahələrini əhatə edən, həm qlobal çağırışları, həm də bugünki qlobal krizisi anlamaq cəhdi və bunlara real qarşıdurma yarada bilmək düşüncələri ilə bağlı olan bir dəyişimdir. Bununla bərabər, dekoloniallıq heç hara getməyib, adını tapmaqda çətinlik çəkdiyim bir nəsnənin üzvi hissələrindən birinə çevrilib. 

 Hər şey ondan başladı ki, biz məşhur dizayn nəzəriyyəçisi Tony Fray (Tasmaniyada yaratdığı laboratoriyanın müdiri) ilə birgə gələcəksiz Yer və dünya, ontoloji dizayn, böhran, təxəyyülün intibahı haqqında düşünməyə başladıq. Nəticədə, biz onunla kitab üzərində işimizi bitirmək üzrəyik. Kitab qlobal böhranın əsas aspektlərini formalaşdırmaq (bura həm onun köhnəlmiş institutları və alətləri ilə siyasət, həm  iqlim dəyişiklikləri, yeni silahlanma yarışı, insanın təbiətini dəyişdirən texnoloji kolonizasiya, biliklərin instrumentallaşdırılması, bir çox başqaları da daxildir ki, bütün bunlar  da bir-birilə sıx qarşılıqlı əlaqəlidir və birini o birisiz anlamaq olmur) və yeni siyasi təxəyyülün müzakirəsinə və idealda yaranışına təkan olmaq cəhdidir.

Bu, hal-hazırda mənim sevimli, amma hələ doğulmayan övladımdır. Lakin  Qərbi Avropada və ABŞ-da dekolonial diskursun mənimsənilməsini, təhrif edilməsini və desiyasiləşdirilməsini, müasir epistemoloji matrisdə postsosialist səslərin və biliklərin xroniki yoxluğunu tənqid edən silsilə məqalələr şəklində çoxlu yan pöhrələr də var. Belə ki, mən 4 ildir  İsveçdə yaşayıb işlədiyimdən, gələcəkdə, ilk növbədə, aralarında fəal əməkdaşlıq etdiyim alim və aktivistlərin də olduğu, onun yerli xalqlarına — saamilərə qarşı diskriminasiyanın, həmçinin, İsveçin bugünki müsbət imicinə narahatlıq yaradan, tarixin digər unudulmuş səhifələrinin öyrənilməsi və araşdırılması  vasitəsilə İsveç imper-kolonial konfiqurasiyası ilə yaxından məşğul olmaq istərdim. Yeri gəlmişkən, bu diskriminasiyaların bir çoxu  Rusiya ilə rəqabət və qarşıdurma ilə əlaqəli idilər. 


Bu məqalə USAID və Black Sea Trust-ın maliyyə dəstəyi göstərdiyi “Genderi Görünən Edək” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *