Feminizmin tələbləri: Gülnara Mehdiyeva və Rəbiyyə Məmmədova ilə müsahibə

–          Özünüz haqqında qısa məlumat verə bilərsinizmi? Hal-hazırda nə işlə məşğul olursunuz?

Gülnara: Gülnara Mehdiyeva – adımın axırı a ilə (gülüş). Aktivizmə 2014-cı ildən Nəfəs LGBT Azərbaycan Alyansının (Nefes LGBT Azerbaijan Alliance) tərkibində başlamışam. Özümü feminist kimi təqdim etməyim isə 2017-ci ildə olub, beləcə fəaliyyətim qadın haqlarını da əhatə etməyə başlayıb. Həmçinin Minority Azerbaijan jurnalında, daha sonra saytında işləməyə başlamışam. Aktivist kimi daha çox LGBT+ ilə bağlı fəaliyyət göstərmişəm, ancaq indi daha əhatəli fəaliyyət göstərmək istəyirəm. 2017-ci ilə qədər MIL Şəbəkəsinin tərkibində və dəvət olunduğum başqa layihələrdə təlimçi olmuşam. Həm gender məsələləri, həm feminizm üzrə maarifləndirmə ilə məşğul olmuşam, amma 2017-ci ildən sonra küçə aktivizminə də başladım – zərərçəkənlərlə birbaşa iş, onlara krizis vəziyyətində dəstək olmaq və s. Bu, mənim üçün çox fərqli təcrübə idi və bir çox şeyə qarşı mövqeyimin dəyişməyinə səbəb oldu. Hal-hazırda zərər çəkmiş qadınlara fond kimi yardım edən Ağ Zolaq qrupunun tərkibindəyəm. Ağ Zolaq komandası kimi zorakılıqla bağlı bir neçə təlimimiz olub və həmçinin bloqumuz da var. Feminist aktivizmi iş kimi görmürəm, çünki aktivizm 24 saat fəaliyyət göstərməkdir. Elə buna görə, səhv etmirəmsə, 2017-ci ildə daimi işimdən çıxmalı oldum, çünki feminist aktivist fəaliyyətimlə haradasa 09:00-18:00 iş intervalı ilə işləmək alınmırdı. Hal-hazırda rus dilindən Azərbaycan dilinə freelance tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərirəm. Təlimçi kimi isə fəaliyyətim əsasən könüllülük üzərində qurulub. Feminizmin hansı dalğasını özümə daha yaxın gördüyüm sualına gəldikdə isə, bu suala dəqiq cavab verə biləcək qədər feminist nəzəriyyəyə hakim deyiləm, ancaq hələ ki, daha çox özümü interseksionalist feminizmə yaxın görürəm. Ən böyük problemlərimdən biri budur ki, uzun müddət ərzində ədəbiyyat oxuya bilmirəm. Bunun da səbəbi sosial şəbəkələrə olan aludəçilikdir. 

Rəbiyyə: Məmmədova Rəbiyyə. Kiçik yaşlardan etibarən idmanla məşğul olmuşam. Daha doğrusu. 9 yaşımdan etibarən.

–           İdmana maraq nəcə yaranmışdı?

R: Məndən bir yaş balaca qardaşımı idmana aparıb gətirə-gətirə idmana marağım yarandı. Ancaq 12 yaşımdan etibarən evdən qaçaraq məşqə getməyə başladım və ailəm buna qarşıydı. Ancaq müqavimət göstərirdim və axırda razılaşdılar. Qardaşım da dəstəklədi ki, “onsuz mən də oradayam, o da gəlsin” və beləcə birlikdə idmana getdik. Sonra qardaşım idmana davam etmədi. Mən isə davam etdim və nailiyyətlər əldə etdim. İdmanla məşğul olmağa Yevlaxda başlamışam. O vaxt orada demək olar ki, məndən başqa məşqə gedən qız yox idi. Yevlax konservativ bölgə olmasına baxmayaraq, indi məşqə gedən qızların sayı daha çoxdur və bu çox xoşuma gəlir. Nailiyyətlər əldə etdikcə, qəzetlərdə çıxdıqca ailəmin idmanla məşğul olmağıma baxışı da dəyişdi və bu dəfə mənimlə qürur duyduqlarını açıq dilə gətirməyə başladılar – qonaqlara medallarımı göstərirdilər. Sonra orduya qoşuldum – üç il Daxili Qoşunlarda xidmət etdim. Xüsusi Vasitələrin Tətbiqi Bölüyündə Götürmə Qrupunun Komandiri idim və sırf qadınlardan ibarət qrupun yaranması Azərbaycanda ilk idi. O vaxt bu qrupun yaranmasını gender berabərliyi kimi görürdüm, ancaq sonra başa düşdüm ki, sonradan bunu elə özümüzə qarşı istifadə edəcəklər. Hətta yürüşdə bizə müdaxilə edərək məni aparan polis Nərminə Quliyeva mənim əsgərim olub. Taekvondoda ikinci dan qara kəmər Respublika Çempionu, Budo üzrə Avrasiya Çempionu olmuşam.

G: Mən bir əlavə etmək istəyirəm. Rəbiyyə ilə əvvəldən tanış olsaq da, haradasa iki il əlaqəmiz itdi. Sonra gördüm ki, Rəbiyyə Xırdalanda qadınlara fiziki özünümüdafiəni öyrədir.

R: Hazırda bir layihə üzərində işləyirik. Qadınlara zorakılıq vəziyyətlərində fiziki özünümüdafiəni öyrədəcəyik. Ancaq bu, təkcə özünü müdafiə yox, eyni zamanda özünü reabilitasiya da olacaq. Biz doğulandan bəri bizə zəif olduğumuz təlqin edilir və bu cür də formalaşırıq. Mən də qadınlar arasında bu fikrin yayılmasının qarşısını almaq istəyirəm. Fiziki güc şərtdir, ancaq əsas deyil. Əzələ gücü həm də ona görə əsas deyil ki, sən çox fərqli addımlarla böyük əzələ gücünü devirə bilərsən.

–          Feminizmin anlayışı sizin üçün nə ifadə edir?

G: Əvvəl olsaydı, daha çox terminoloji, yaxud vikipedik cümlələrlə cavablayardım, ancaq indi feminizm mənim üçün qadınların inqilabıdır və inqilab deyəndə ancaq siyasi hakimiyyəti dəyişmək kimi anlamıram. Öz ailəndə nəyisə dəyişmək də inqilabdır. Bu cümləni hər nə qədər istifadə etmək istəməsəm də, indi yeri gəlib, deyim: “Feminizm qadının da insan olması barədə radikal fikirdir”.

R: Feminizm mənim üçün bərabərlik və insan olmaqdır. Feminizm insana yüklənən bütün rollardan xilas olaraq insan olmaq deməkdir. Əslində elə uşaqlıqdan feminist idim, sadəcə o vaxt feminizmdən xəbərim yox idi və ad qoya bilməmişdim. Məsələn, məhz qadın olduğum üçün ailəm istər idmana gedəndə, istər hərbiyə getməyimə qarşı idi, ancaq mən onlarla mübarizə apararaq istədiyimi etdim və fikirləşirəm ki, elə bu özü feminist mübarizədir. Məncə, hər kəsin içində feminizm var və bu, kiçik nüanslarla özünü birüzə verir.

–          Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin İstanbul Konvensiyasının imzalanması üçün təkliflər paketini Hökumətə təqdim etməsi sizin yürüşün təsiri kimi qiymətləndirirsiniz, ya necə?

R: Bu, məhz yürüşün təsiridir, çünki 20 Oktyabra qədər bu komitə harada idi? Bizim yürüşün ən böyük uğurlarından biri də məhz bu ölü komitəni diriltmək idi. BMT də eyni zamanda bəyənatla çıxış edərək höküməti əməkdaşlığa dəvət etdi.

G: Yürüşdən bir gün sonra bu cür bəyənatla çıxış etmələri təbii ki, yürüşlə əlaqəli idi və mən orada bir qorxu da gördüm. Aksiyada biz açıq bəyan etdik ki, İstanbul Konvensiyası qəbul edilənə kimi biz küçəyə çıxacağıq və mənə elə gəlir ki, bu, onlarda bir az təşvişə səbəb oldu. Bu təklifin verilməsi də bizi bir növ sakitləşdirmək üçün idi, ancaq mən İstanbul Konvensiyasının qəbul ediləcəyinə inanmıram.

–  Gender təməlli məsələlərdə sizi narahat edən mövzular olduğu təqdirdə protestlərə hansı şəkildə davam etməyi fikirləşirsiniz?

G: Əslində, bizdə hər şey spontan olub – istər 8 Mart, istər 20 Oktyabrdakı yürüş. Yəni, bundan sonra da ictimai-siyasi hadisələrin bizi narahat edib etməməsindən asılıdır.

–           Bu yürüş sizin üçün nə məna kəsb edir?

G: Bunu demək həm fəxr, həm də utancdır. Ona görə ki, Azərbaycanda müstəqillik çoxdan əldə edilsə də, müstəqillik dövründə qadınların öz haqları üçün keçirtdiyi yürüşləri birinci dəfə biz etmişik. Qadın haqları üçün heç kim küçəyə çıxmayıb və bunun bizim üstümüzdə qalması həm ayıbdır, həm də fəxrdir. Bu cür yürüşlər mənim üçün müqəddəsdir. Yürüşlərin dəyəri o qədər yüksəkdir ki, yürüşdə bir nəfər də olsaydı, yenə dəyərindən heç nə itirməyəcəkdi. Bir nəfər qadının bağırmağa başlaması, bir qadının köynəyinə şüar yazması və orada onu nə gözlədiyini bilərək və bundan çəkinməyərək yürüşə qatılması mənim üçün müqəddəsdir. Xüsusilə 19 Oktyabr mitinqindəki polis zorakılığını gördükdən sonra. Bu o deməkdir ki, qadınlar üsyan edir və bu vaxta qədər Azərbaycanda qadını mətbəxdə, reklamlarda və s. görməyə öyrəşiblər, amma küçələrdə görməyə yox. Ancaq indi bu vərdiş də formalaşmağa başlayır və bu çox dəyərlidir. Küçələr həm də bizimdir və öz sözümüzü demək bizim haqqımızdır. İlk dəfə, uzun müddətdən sonra Fəvvarələr Meydanında əyləncə xarakterli səslərdən sonra qadınların səsi eşidildi. Yürüşün hər detalı mənim üçün dəyərlidir – bir-birimizi müdafiə etməyimiz, mahnı oxumağımız, əhvalımızın yüksəkliyi, qorxmamağımız, şüarlarımız.

R: Yürüşdən bir gün əvvəl həmişə plakatları hazırlamaq üçün toplanırıq. Bəlkə də mənim emosional mənada ən gözəl günüm o gündür. Məhz birlik olduğumuzun göstəricisidir – plakatların hazırlanması üçün hər kəsin bir şey gətirməsi. Eləsi var, pudra qabında boya gətirir, bir başqası pomadasını verir, biri dırnaq boyasını, biri başqası üçün köynək gətirir və s. Yəni, hazırlığı birlikdə, elə bir-birimiz üçün edirik. Yəqin ömrümün sonuna qədər unutmayacağım xatirələrdən olacaq. Yürüş gününə gəldikdə isə bizim cəmiyyət əsl qəhrəmanlara acdır. Bizdə çox rahat şəkildə yalançı qəhrəmanlar yaratmaq olur və yaradılır da. Ancaq əsl qəhrəman axtaranlara deyim ki, 19 Oktyabr mitinqindəki zorakılıqları gördükdən sonra 20 Oktyabrdakı yürüşümüzə gələn qadınlardır. Azərbaycanda bu yürüş ənənəsinin qoyulmasıdır. 8 Martla başladı və belə də davam edəcək. Bu o deməkdir ki, ölkədə qadınlar artıq oyanıb. Qadınlar hər zamankı qadınlardır, ancaq artıq onların görmək istədiyi qadınlar deyil.

G: Yürüşdə belə bir şey oldu ki, mən çatanda artıq digər iştirakçıları polis aparmışdı və mən digər qrupla yürüşə davam etdim. Digərlərinə necə zorakılıq olunduğunu hadisə yerində görmədim və çoxu ilə sonradan elə o gün qol-qola girərək, Fəvvarələr Meydanı boyu mahnımızı oxuyaraq yürüşü davam etdirdik. Sonra yürüş videolarına baxanda diqqətimi çəkdi ki, yürüşdə qol-qola girərək mahnı oxuduğumuz qadın yarım saat əvvəl polislər tərəfindən təpiklənib. O isə buna baxmayaraq yüksək motivasiya ilə yürüşdə iştirakdan çəkinməyib, yürüşə davam edib. Bu çox dəyərlidir. Məsələn, yürüş iştirakçılarından biri olan Sənayın 15 yaşı var və o gün polis onu yerə çırpmışdı, ancaq Sənayın motivasiyası elə yüksək idi ki, elə bil heç az əvvəl polis zorakılığına məruz buraxılan o deyildi.

R: Düşünürəm ki, əslində bu, meydan oxumaq idi. Yəni, “Sən nə edirsən et, mən yenə öz mahnımı oxuyacam”. Həqiqətən oradakı qadınların hamısıyla fəxr edirəm. Bəlkə o gün həyatımdakı ən əhəmiyyətli gün idi.

G: İştirakçılardan birinin qolu burxulmuşdu, həkimə getmək yerinə, yürüşdə bizimlə birlikdə mahnı oxuyurdu.

R: Orada mahnı oxuyan qadınların çox azının bədənində göyərti yox idi. Bəzilərinin qolu tamamilə göyərmişdi, bəzisinin qolu burxulmuşdu. Məsələn, bir iştirakçının qoluna vurulan qandal o qədər sıxılmışdı ki, qolu qızarmışdı. Ancaq o, qandallananda da pozitiv idi. İştirakçıların hamısı meydan oxuyurdu. Bu, həm də evdəki qadınlara mesaj idi ki, siz tək deyilsiniz.

–          8 Martla 20 Oktyabr yürüşü arasındaki fərq nə idi?

G: 8 Martda da spontan olmuşdu. Nisənin küçə aksiyasında iştirak etmək təcrübəsi olsa da, məndə yox idi. 8 Martın təşkilati heyəti az idi, ancaq 20 Oktyabrda iyirmi nəfərə yaxın təşkilatçı vardı. 8 Martda daha təcrübəsiz idik və inanırdıq ki, yürüş başlar-başlamaz bizi dağıdacaqlar, ona görə vaxtı yaxşı istifadə etməliyik və elə hesab edirdik ki, təxminən elə 8-10 nəfər özümüz olacağıq. Ancaq yürüş yerinə çatanda gördük ki, 60 nəfərə yaxın adam gəlib və buna təəccübləndik. O qədər adamla nə edəcəyimizi bilmirdik təcrübəsizlikdən. Elə 8 Mart şüarımız da orada yarandı – “Qadına Şiddətə Yox!”. 20 Oktyabrda isə daha təcrübəli idik, 8 Martdan fərqli olaraq bəyənatımız vardı, şüarlarımız hazır idi, daha cəsarətli idik və sayımız da iki dəfə daha çox idi.

R: Bizim bu yürüşdə də spontan şüarlarımız yarandı. Bəlkə aylarla fikirləşsən onlar ağlımıza gəlməzdi. Məsələn, elə “Hər Qadın Azad Olana Kimi Buradayıq!” şüarı.

G: Demək istədiyimiz çox şey vardı və düşünürdük ki, onları deməyə fürsətimiz olmayacaq. Orada elə bir vəziyyət var idi ki, nə desək şüara çevrilirdi. Bir nəfər deyən kimi, digərləri onu təkrarlayırdı və bu həmrəylik əla idi. Həm də yürüşdə çox zorakılıq oldu. Müdaxiləyə ehtiyac olmayan anlarda iştirakçılara zor tətbiq edildi. Halbuki qanunda da var ki, demokratik cəmiyyətdə polis ancaq zəruri olanı etməlidir. Ancaq bizim yürüşdə polisin zor tətbiq etməsi üçün heç bir zəruri situasiya yox idi. Adekvat zor isə əli silahlılara, ya da hansısa şəkildə açıq təhlükə yaranlara qarşı olmalıdır, 15 yaşlı iştirakçıya yox. Bu, sadəcə polisin şəxsi mənəviyyatının göstəricisi idi. 8 Martda zorakılıq ancaq metro içində, kameraların olmadığı yerdə idi – 2 nəfər qadını vurmuşdular. Bu dəfə isə kameranın olub-olmaması polisin vecinə deyildi. Elə kameranın qarşısında zor tətbiq edirdilər.

–           Yürüşə siyasi partiya və təşkilatların üzvləri də qatılmışdı, ancaq onların proqramlarında genderlə əlaqəli nəsə yoxdur. Bunun haqqında nə fikirləşirsiniz?

G: Hərəkatdan danışırıqsa, Nida VH-nı orada gördüm və 2017-ci ildən müşahidə edirəm ki, mənim arzuladığım intensivlikdə olmasa da qadın məsələlərinə vaxtaşırı diqqət ayırırlar. Özüm də onların tədbirlərində çıxış etmişəm. Bilirəm ki, təlimləri də olub. Onların ayrı-ayrılıqda üzvləri qadınların üzləşdiyi problemləri həmişə diqqətdə saxlayıblar. Bəzilərinin səmimiyyətinə həqiqətən də inanıram ki, onlar bu problemlərdən narahatdırlar. Ona görə onların orada iştirakı orqanik idi və oradakı iştirakları təşkilat olaraq yox, fərdlərin şəxsi seçimləri idi. Üzvlər şəxsi istəkləri ilə iştirak etmişdilər  və bu da təqdirəlayiqdir. Başqa partiyaların üzvləri də vardı və onlar da eynən, şəxsi təşəbbüsləri ilə qatılmışdı, partiya adından yox.

R: REAL Partiyasının gəncləri də gəlmişdi və onların da iştiraki orqanik idi. Heç biri partiyanı təmsil etmirdi.

G: Ancaq siyasi partiya olaraq qatılan İlqar Məmmədov idi və onun orada olmasını yürüşdə iştirak kimi dəyərləndirmirəm. Əgər bir insan qadın haqları ilə bağlı mövzuda həssasdırsa, ola bilməz ki, həmin adam ilin 364 günü həssas olmayıb, ancaq bir gün həssas olsun. Evli olduğu adam tərəfindən iyirmi bıçaq zərbəsiylə öldürülən Leyla Abdullayevanın anası müsahibəsində deyirdi ki, onu 5-ci sinifdən çıxardaraq evdə oturdub. Seçki ilə qazanmaq istəyən partiya lideri potensial seçicisinin bülletendə onun adını oxuyacaq qədər savadlı olmadığını nəzərə alaraq ən azından buna görə narahat olmalıdır ki, potensial seçicisi olan qadınlar təhsilsiz qalmasın və s. Ümumiyyətlə, onlar qadınları və LGBTIQ+ləri nə vətəndaş, nə insan hesab edir. Vətəndaş kimi ancaq cisheteroseksual kişiləri görürlər. Necə ki, Quranda ancaq kişilərə xitab edilir, onlar da elə.

R: Bizdə qadın kişi faizi yarı-yarıyadır, demək olar ki. Hətta qadınlar daha çoxdur. İlqar Məmmədov hansı qadına xitab edir ki, o qadın da gedib ona səs versin?

G: Siyasi partiya sədri kimi özünü mənə bəyəndirməlisən, çünki mənim səsimi qazanmaq istəyən sənsən. Bir insanın içində bir mövzu ilə bağlı narahatlıq varsa, o narahatçılığını həmişə birüzə verir. Bu narahatlıq istər-istəməz çıxışlarında, ritorikasında görülür. Ölkədə bu qədər qadın müxtəlif zorakılıqlara məruz buraxılır – biri yandırılır, başqasını ata bağlayıb sürüyürlər, bir başqasını döyürlər və bıçaqlayırlar. Bu qədər vəhşilik baş verir və sən bu hadisələrin heç birinə reaksiya bildirmirsən. Aksiyadan sonra çıxıb birgəlikdən danışanda təbii ki, mən hiddətlənəcəm, çünki biz heç vaxt birgə yol almamışıq. 

R: Bir var aksiyaya gəlmək, bir də var gəlib müsahibə verib getmək. Arqumentləri budur ki, guya İlqar Məmmədov bizimlə eyni sırada dursaydı, polis zorakılığı daha da güclü olardı. Nidaçılar bizimlə eyni sırada idi və bu ölkədə ən çox təzyiqlərə məruz qalanlardan biri də elə Nidaçılardır. Demirəm ki, İlqar Məmmədov gəlib mənimlə birgə şüar qışqırardı, ancaq aksiyaya gəlməyin tərzi var. Yanında aksiya iştirakçılarını tutub aparırlar, heç bir şəkildə, sözlə belə olsa reaksiya vermirdi – “Qanunla hərəkət et”, “İştirakçının hüququnu pozma” və s. kimi şeylər də demədi. Ancaq baxmaqla kifayətləndi.

G: Özünü lider kimi təqdim edən şəxs istəsə yol tapardı. Ona görə də səmimiyyətinə inanmıram. Ora müxtəlif məqsədlər üçün gələn adamlar var idi. 8 Mart aksiyasına gələn qadınlardan biri uşağına dayə tutmuşdu ki, aksiyaya qatıla bilsin. Yaxud 20 Oktyabr yürüşündə yeni doğuş etmiş qadınlar vardı, yaxud evli olduğu kişi tərəfindən öldürülməklə hədələnən qadınlar və s. Mən onların yaralarını bilirəm. Eləsi var, hamilə olmasına baxmayaraq yürüşə gəlmək istəyirdi, təhlükəsizliyi üçün mane olduq. Sənayı məsələn, saxlaya bilmədik. Məhz elə onların iştirakı mənim üçün əhəmiyyətli və dəyərlidir, nəinki hansısa liderin gəlməyi. Bozbaşını qazın üstündə qoyub gələn qadının, uşağına dayə tutub gələn qadının, Sənayın gəlməyi mənim üçün daha dəyərlidir.

R: 15 yaşı olmasına baxmayaraq, təhlükəsizliyi üçün “gəlmə” dediyimiz üçün bizdən inciyənlərin iştirakı daha dəyərlidir.

G: Hə, mənim üçün də elədir. Mən onları küçədə görmək istəyirəm. Siyasi partiya üzvləri, sədrləri lap səmimiyyətlə gəlsə belə, mənim hədəf kütləm onlar deyil, evdə oturan qadınlar, gördüyü zorakılığı transformasiya edən qadınlardır.

R: Əslində, bir məsələ də var və bu, Azərbaycanda bu məsələnin necə acınacaqlı olduğunu göstərir. Məsələn, sosial mediada Sənayın yürüşdə çəkilən şəklinin altına yazırdılar ki, 15 yaşlı qızın aksiyada nə işi var. Görün biz yaşlı nəslin etdiyi səhvləri indi necə ödəyirik. O səhvləri indi elə 15 yaşlı qızlar küçələrdə zorakılığa məruz buraxılaraq ödəyir.

R: Əslində, bir məsələ də var və bu, Azərbaycanda bu məsələnin necə acınacaqlı olduğunu göstərir. Məsələn, sosial mediada Sənayın yürüşdə çəkilən şəklinin altına yazırdılar ki, 15 yaşlı qızın aksiyada nə işi var. Görün biz yaşlı nəslin etdiyi səhvləri indi necə ödəyirik. O səhvləri indi elə 15 yaşlı qızlar küçələrdə zorakılığa məruz buraxılaraq ödəyir.

–          Sizcə, müxalif/alternativ siyasi partiyalar gender məsələlərini proqramlarına necə inteqrasiya etməlidirlər?

G: Mən bütün partiyaların proqramlarıyla şəxsən tanış olmamışam, ancaq məsələn, AXCP-nin gender proqramını Fuad Qəhrəmanlının yazdığını eşitmişəm. Ona görə də mənə proqramın olmasından daha çox əməl edilməsi  vacibdir.

R: Əlində qələm olan, noutbuku olan proqram yaza bilər. Əhəmiyyətli olan onu reallaşdırmaqdır. Kim həqiqətən yazacaq və o, yazdığına necə əməl edəcək. Bizdə məişət zorakılığı ilə bağlı boşluqları da olsa da, qanunlar var, ancaq onların heç biri işləmir. Ona görə də proqram yazılsa belə bu göz boyamaq üçün olacaq, yəqin ki, işləməyəcək. Olarsa nə yaxşı, sevinərik, ancaq ümidim yoxdur.

G: İstanbul Konvensiyası qəbul edildikdə isə İstanbul Konvensiyasının necə işlədiyini ölçən monitorinq sistemi olur. Ona görə İstanbul Konvensiyası digərlərindən fərqlidir, çünki hesabatlılıq tələb edir. O ki qaldı partiya və hərəkatlara, bildiyim qədəriylə, Nida VH-ı öz nizamnaməsində “cins” sözünü “gender” ilə əvəzləyib, ancaq ayrı-seçkiliklə bağlı oriyentasiya sözünü hələ əlavə etməyib.

R: Bir şeyi də vurğulamaq istəyirəm ki, İstanbul Konvensiyasında eyni zamanda mübarizə yolları da var, zorakılığın qarşısının alınması tədbirlərini özündə ehtiva edir. Ona görə dövlət özü İstanbul Konvensiyasının qəbul etməkdə maraqlı olmalıdır.

G: Partiyalarla bağlı isə proqramlarında birinci növbədə gender sözü olsun və o gender bütün spektrumları əhatə etsin və həmçinin, ayrı-seçkiliklə bağlı xüsusi və detallı qeydlər olmalıdır – nə oriyentasiya, nə genderlə bağlı ayrı-seçkilik olmalıdır. Qadınların rifahı, iqtisadi azadlıqları, qısnama, məişət zorakılığı və hər biriylə bağlı nə etmək istədikləriylə əlaqəli detallı informasiya olmalıdır.

R: Müxalifət partiyalarından danışmışkən, iqtidardan da danışmaq lazımdır. Bu yaxınlarda oxudum ki, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Hicran Hüseynova qadınların həm icraedici, həm də qanunverici orqanlarda təmsil olunduğunu deyib. Azərbaycanda 80 İcra Hakimiyyəti var, onlardan ancaq birinin sədri qadındır. Azərbaycanda Milli Məclisin ancaq 17 faizi qadındır – 125 nəfərdən 20-i qadındır. Yəni, qısaca, nə iqtidar, nə müxalifət gender mövzularında həssas deyil. Nələrsə deyirlər, ancaq bunların heç biri reallıq deyil.

Yeri gəlmişkən, Rəbiyyə, siz Facebook profilinizdə bələdiyyə seçkilərində namizəd olacağınızı bəyan etmişdiniz. Bunda əsas motivasiyanız nədir?

R: Azərbaycanda qadınlar nə qanunverici, nə də icra edici vəzifələrdə yetəri qədər təmsil edilmir. Ona görə də fikirləşirəm ki, qadınlar gedə bildiyi hər yerə getməli, iştirak edə bildiyi hər yerdə iştirak etməlidir. Bir qadın olaraq yaşadığım ərazinin idarə yerli özünü idarə etmə orqanında təmsil olunmaq istəyirəm. Siyasi tərəfi də var və o da budur ki, hakimiyyət tərəfindən seçkiyə məqsəd yönlü şəkildə maraq azaldılıb və ölkədə seçkinin mədəniyyətə çevrilməsi üçün nələrsə etmək istəyirəm. Elə buna görə də nə edə bilərəmsə onu etməyə çalışıram.

–          Təşkilatlanmağı və hətta gələcəkdə siyasi partiya yaratmağı istəyirsinizmi? Yaratsanız, bu feminizmin hansı axının ideyalarını daha çox təmsil edəcək? 

R: Siyasi təşkilat yaratmaq fikrimiz yoxdur. 

–          Bəs feminist təşkilat?

G: Normal ölkədə əslində, leqal şəkildə fəaliyyət göstərən təşkilat olmalıyıq. Ancaq normal ölkədə yaşamadığımız üçün təşkilat yaratsaq, nə qədər horizontal idarəçilik qursaq belə, təşkilatın qeyri-formal da olsa liderləri olmalıdır və o liderləri nüfuzdan salmaqla təşkilatı da ləkələyəcəklər. Deyək ki, bir təşkilat var, onun qeyri-formal da olsa rəhbərlərindən biri Rəbiyyədir və təşkilatın 100 nəfərə yaxın üzvü var. Sabah Rəbiyyə haqqında saxta, yaxud real hansısa bir xəbər çıxsa, bütün təşkilata xələl gələcək və o 100 nəfər də ittiham altında qalacaq. Ancaq indi biz nəsə desək, bunun məsuliyyətini ancaq özümüz fərdi şəkildə götürəcəyik və cəhənnəmə gedəndə yoldaş aparmayacağıq. Ancaq təşkilat qurulanda birinin atdığı addım bütün təşkilata təsir edir, məncə. Ona görə də mən təşkilat qurmağa tələsmirəm. Təşkilatlanmaq hə, mütəşəkkil olmaq mənasında istəyirəm, amma təşkilat qurmaq bugünkü gündə bizə fayda verməz. Təbii ki, kimsə təşkilat qurmaq istəyirsə, buyursun, ancaq məhz mən öz adıma deyim ki, özümü hansısa təşkilatda görmürəm.

R: İndiki vəziyyətdə bizə təşkilatdan daha çox təşkilatlanmaq vacibdir. Gülnara ilə həmfikirəm. Ancaq təbii ki, kimsə təşkilat qurmaq istəyirsə, buyursun. Hazırda bizim hansısa liderə də ehtiyacımız yoxdur. Mənə elə gəlir ki, təşkilat quranda azadlığının bir hissəsini itirirsən, çünki təşkilatın xəttiylə getməli olursan. Ancaq indiki şəraitdə hamı azaddır.

G: Bildiyin kimi, feminizmin bir çox dalğası olur və təşkilat daxilində bu da ziddiyət təşkil edə bilər. Təşkilat daxilində qərar almağa təsir edə bilər. İstəyirəm Azərbaycanda feministlər birinci o müxtəlifliyi yaşasın – biri radikal olsun, digəri liberal, başqası sosialist, marksist və s., fərqi yoxdur. Daha sonra onsuz da eyni dəyərləri daşıyanlar yığışıb təşkilat yaradacaqlar yəqin ki.

 R: Elə indinin özündə də mənə feministlər deyir ki, “Bizdən olub bizə oxşamayan” (gülüş)

–          Hazırda Azərbaycanda feminist təşkilatlar olmasa da ayrı-ayrılıqda fərdi təşəbbüslər də daxil feminist təşəbbüslər var. Məsələn, elə biri sizin Ağ Zolaq. İstəkləriniz nədir?

G: Məncə, hazırda ortaq bir xətt yoxdur. Hər kəsin ayrı-ayrılıqda öz prinsipləri var. Equals, Ağ Zolaq və s. Ağ Zolaq ianələrlə formalaşan fonddur. Biz daha çox çöl yardımları edirik. Məsələn, evsiz qalan, vəkilə ehtiyacı olan, vəziyyəti pis olan qadınlara bilavasitə maddi yardım və ya geyim yardımı və s. göstəririk. Bloq olaraqsa məzmunumuz hələki azdır, ancaq gələcəkdə çoxaltmağı düşünürük. Ancaq məsələn, mən özüm fərd olaraq istəyirəm ki, feminist məzmun olsun. Buna çox ehtiyac var. Çünki hazırda bütün feminist məzmunlar sosial şəbəkələrdə dağınıq şəkildə özünü göstərir – statuslarda, şərhlərdə. Seminarda iştirak edəndə gəlib kimsə yaxınlaşır ki, biz haradan daha ətraflı oxuya bilərik. Bu sualın qarşısında həmişə aciz qalıram və xəcalət çəkirəm. Bilmirəm hansı Azərbaycan dilli saytı göstərim, hansı kitabı deyim. Təsəvvür edin ki, bu vaxta qədər heç  Simone de Beauvoirı tərcümə etməyiblər. Bir Viginia Vulfun “Özümə Aid Otaq”-ı tərcümə olunub, bir də Bell Hooksun kitabını çox pis tərcümə ediblər – o qədər pisdir ki, bu həm müəllif, həm feminizm, həm də Azərbaycan dili üçün təhqirdir. Daha çox türk dilində qaynaqlar görürəm. Məncə, hazırda Azərbaycan dilli məzmun lazımdır. Çünki oxumaq istəyən insanlar qaynaq tapa bilmir. Kortəbii şəkildə “Mən qadın haqlarını müdafiə edirəm” dedikdən sonra bunun üçün nəsə etmək lazımdır. Feminizmlə tanış olmaq üçün qaynaqlar olmalıdır ki, oxumaq istəyən rahat məlumat əldə edə bilsin. Həm sayt, həm YouTube kanalı, həm podcastlar olsun, hər cür kontent bol olmalıdır. Adam seminarda özünü qaynaq kimi verməyə utanar axı, “Mənim profilimi izləyin” demək olmur. Fakt isə budur ki, bu gün feminizmlə əlaqəli nəsə oxumaq istəyən ya mənim, ya da Nisə Hacıyevanın profilinə baxır və bunu düzgün hesab etmirəm.

R: Nəzəri məzmun lazımdır. Məsələn, mənim sahəm aktivizmdir və nəzəriyyə tərəfi mənim sahəm deyil. Ona görə hazırda nəzəri məzmun ortaya qoymağı şəxsən mən bacarmıram, ancaq nəzəri məzmun vacibdir. Mən özüm də böyük məmnuniyyətlə həmin nəzəri məzmunları əldə edərəm. Aktivizm az-çox var və küçənin effektini artıq bilirik, ancaq nəzəri boşluqlarımız var. Maraqlanan şəxslərə fərdləri yox, konkret ədəbiyyat qaynaqları vermək lazımdır.

–          Təşkil etdiyiniz aksiyalar əslində LGBTIQ+ inkluzivdir. Ancaq məsələn, 8 Martda həm xadiməçilər tərəfindən, yaxud sosial şəbəkələrdə sizə “Homoseksuallığı, lezbiyanlığı, əxlaqsızlığı təbliğ edirsiniz” şərhləri gəlirdi. Bunlardan narahat deyilsiniz ki?

G: Narahat deyilik, təbii ki. Sadəcə bizim aksiyaların məğzi sırf homoseksual haqları yox, zorakılıqla əlaqəli idi və təbii ki, bura LGBTIQ+lərin məruz buraxıldığı zorakılıqlar da daxildir. Onsuz da nə istəyirlər deyirlər.

R: Onsuz da bizə ağızlarına gələni deyirər. Bundan da qətiyyən narahat olmuram, əksinə, ləzzət edir (gülüş). İlk dəfədir ki, söyülməklə qürur duyuram. Nə desələr təsir etmir. Məni tanıyan tanıyır, tanımayanın fikri maraqlı deyil.

–          Feminizm müzakirəsində hal-hazırda yaranan momentumdan istifadə edib ilk öncə nəyi dəyişmək istərdiniz ?

G: Məncə bütün dəyişikliklər təbii şəkildə olmalıdır, ona görə də spesifik bir dəyişiklik etmək istəmirəm. Bütün bu müzakirələr olmalıdır. Haradakı feminist hərəkatlar fəaliyyətə başlayıb, onlar da indi bizim keçdiyimiz yolu keçiblər. Sadəcə məsələ bu sınaqdan necə çıxmaqdır. Ya “lezbiyan”, “fahişə”, “əxlaqsız” kimi sözlərdən çəkinib geri çəkiləcəksən, ya da o sözləri mənimsəyib qarşı tərəfi tərksilah edəcəksən. Əxlaqsız deyirlər, desinlər, əxlaqsızıq. Fahişə deyirlər, desinlər, fahişəyik, lezbiyan deyirlər, desinlər, lezbiyanıq və s. Bunları mənimsəməsək, növbəti mərhələyə adlaya bilmərik. Əvvəl bizi lağ-lağıya qoyurdular, indi xof hiss edirəm. Məsələn, əvvəl kimsə seksist bir söz deyəndə buna fikir verən olmurdu, ancaq indi kimsə bu cür çıxış etsə, şərh yazırlar ki, “indi feministlər gələcək”. Bəlkə də heç o an o məsələdən xəbərimiz yoxdur, ancaq görürsən ki, reaksiya görmək hissləri formalaşıb. Bu bir mərhələdir və ardı da orqanik şəkildə davam edəcək. Məsələn, indi “siqaret çəkmək azadlıqdır” kimi cümlələri eşitmirik, artıq normal qəbul edilib. İndi tamam başqa müstəvidə müzakirələr gedir və bu özü böyük uğurdur. Nisə Hacıyeva bununla bağlı deyir ki, əvvəl filan mövzuda qınayırdılar, gördülər ki, təsir etmir, sonra başqa bir şeydə qınadılar və görürlər ki, təsir etmir.

–          Yəni, qarşı tərəf dozanı artırdıqca, siz də artırırsınız.

R: Hə, elədir. Qandinin bir sözü var, deyir, əvvəl güləcəklər, sonra mübarizə aparacaqlar, daha sonra məğlub olacaqlar. Bu qədər sadə. Bizə gülüb təhqir etsələr də bizə təsir etmir, əksinə.

G: Əksinə, bizə ləzzət edir, çünki bu göstərir ki, onlara təsir edə bilmişik. Əslində, haqlıdırlar da, onların əxlaq kimi gördüyü şeyləri sındırırıq, onları ailə anlayışını dağıdırıq deyə, “ailə dağıdan” deyirlər və bəli, ailə dağıdanıq.

R: Ümumiyyətlə, onların ailə institutu fiaskoya uğrayıb. Boşanmalara baxanda bunu rahat götmək olur.

G: Deyirlər, fahişəyik, bəli, seks işçilərinin haqqlarını müdafiə edirik. Əxlaqsız deyirlər, bəli, bunların təsəvvüründəki əxlaqı istəmirik. Məişət zorakılığının ailə dəyəri olduğu ailə dəyərlərini dağıtmaq istəyirik. Onların ittihamları əslində, doğrudur. Hələ bundan da artığını görəcəklər, bu hələ xoş günləridir.

R: Onlara xoş gəlməyən hələ çox şey deyəcəyik. Onsuz da axırda uduzacaqlar.

  – Media Çili, Livan və son günlər baş qaldıran bir çox nümayişlərdə feminizmin müxtəlif ideologiyalarının (liberal, sosial, ekoloji) birləşməsini uğur kimi qeyd edir. Sizcə, bu Azərbaycanda da belədir, ya bizdə feminizm mübarizəsi daha çox sosial mübarizədir?

R: Bizim aramızda çox müxtəlif idealogiyalarda olan insanlar var. Eyni problem fərqli yollarla həll etməyə çalışırlar. Problemin bir olması əslində bizi birləşdirən amillərdən biridir.

G: Feminist dalğaların bir-biriylə uzlaşıb uzlaşmadığı nüanslar var. Ancaq bütün feministlərin əsas uzlaşdığı məsələ odur ki, gender bərabərsizliyi var və əksər hallarda bu, qadının əleyhinədir. Hamı bu problemi qəbul edir, ancaq onlar problemin həllini fərqli yollarda görür. Biri fikirləşir ki, azad bazar olsa, problemlər ortadan qalxacaq, o biri kapitalizmdə problem görür və s. Problemin ortaq olduğunu qəbul etmişik, həll yollarımız fərqlidir. Aksiyaları həll yolları arasında görənlər də gəlib aksiyada iştirak edəcək. Şərt deyil ki, hər şeydə mövqeyimiz üst-üstə düşsün. Elə mövzular var ki, orada həmrək olmaq lazımdır. Kütləvi aksiyalar, zorakılıqlar və s. Necə ola bilər ki, sosialist feministləri döyüləndə liberal feministlər səssiz qalsın. Bacılıq məsələsi var da, bacıların döyüləndə necə səssiz qala bilərsən?

Fotoların müəllifi: Nəcəf Ruslanoğlu

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *