Feminist arxitektura necə ola bilər?

Deborah Fauschun «Bədən haqda biliklər və tarixin mövcudluğu  — feminist arxitekturasına doğru » («The Knowledge of the Body and the Presence of History – Toward a Feminist Architecture») məqaləsinin tərcüməsi

Feminist arxitekturanın nə kimi imkanları var və bu istiqamətdə feminist tarixin, arxitektura nəzəriyyəsinin, tənqidinin hansı təsirləri mövcuddur? Bu suallara cavab vermək üçün, ilk növbədə, feminist nəzəriyyənin bəzi ümumi problemlərini qeyd etmək lazımdır. Əgər, bir çox feminist tədqiqatçıların da qeyd etdikləri kimi, qadın təbiətini müəyyən etmək qeyri-mümkün və ya müəyyən mənada mübahisəlidirsə, onda razılaşmaq lazımdır ki, qadınsallığın – qadının essensialist anlayışı verilmədən, hər hansı nöqteyi-nəzərdən feminist kimi çıxış etmək mümkün deyil. Konkret hallarda (keyslərdə), situativ qaydada, məsələn: qadının obyektləşməsi və ya marginallaşması  zamanı, açıq-aşkar istismar, zorakılıq faktları olduqda bundan yararlanmaq olur. Bu cür düşüncə tərzi daha dəqiq strategiyaların fəaliyyətini təmin etsə də, nəzəriyyənin özünü qeyri-müəyyən mövqedə saxlayır. Bu da, marksizm və poststrukturalizm kimi digər inqilabçı fəlsəfələrlə birləşməyə kömək edir. Lakin qadınsallığın və ondan irəli gələn feminizm anlayışının əsaslı şəkildə müəyyənləşməsindən imtina, normativ sayılan kişilik anlayışı ilə müqayisədə Başqası kimi qəbul edilən qadınlıq  ilə bağlı bir çox problemlərə gətirib çıxara bilər ki, bu da penisə qibtə maskulin mifinin daha incə şəkildə davamı deməkdir. 

Penisə qibtə — qadının bütün keyfiyyətlərinin özünün “defektli” olması, başqa sözlə, penisinin olmaması kimi qavraması nəticəsində yarandığını iddia edən fikirlərdən ibarət  freydist konseptdir. Freyd qadınlara bir sıra keyfiyyətləri (paxıllıq, qibtə, təmizkarlıq, qısqanclıq və i.a.) şamil edərək, onları penisə qibtə prizmasından izah edir. Onun düşüncəsi ilə, məhz buna görə qadınlar oğul doğmaq kimi güclü istəyə malik olurlar, belə ki, bətnlərində oğul daşıyarkən, nəhayətdə penisə sahiblənirlər.     

Biz əgər bu təhlildə hər hansı bariz nəticələr əldə etmək istəyiriksə, qadınsallığın  — cəmiyyətimizdə bir metafora, dil mübarizəsində müxalifət, müəyyən nəzər nöqtələri və insan təcrübələri istiqamətində ideoloji yönümlü simvol kimi anlayışı açıqlanmalıdır. Beləliklə, “feminizm” fəaliyyətinin mahiyyəti yalnız qadınsallığın bu cür müəyyənləşməsi ilə anlanmasından keçir. Bütün gender diskurslarından qaçmaq və bunu qeyri-obyektiv və səmərəsiz bir iş kimi izah etmək, yenidən, bütün universal və neytral nəsnələrin kişilərə aid olunması tələsinə qayıtmaq anlamına gəlir. Essensializmin olmaması nəinki patriarxatı, feminizmin özünü də əsas bir düşüncə alətindən məhrum edir. Paul Smitt «Discerning the Subject» -də feminist subyektin müəyyən edilməsində ikili əlaqəni nəzərdən keçirir: o, essensialist humanist və mərkəzləşdirilməmiş poststrukturalist subyektlər arasında tərəddüd edən ikili mövqeyi müdafiə edirdi. Buna baxmayaraq, bu həll qeyri-qənaətbəxş görünür. Smittin  ikililiyinə alternativlərdən biri  “feminist” terminindən strateji mənada istifadə edərək, taktiki və tarixi mövqe tutmaqdır. Yəni bu mövqelərdən qadınlar mütləq ki, essensialist  olmadan da dəyərləndirilə bilərlər. Ehtimal ki, qadınların anadangəlmə olmasa da, tarixən qazandıqları  bir neçə mövqe var. 

Qərb mədəniyyətində insan həyatının  dəyərsizləşdirilmiş və ya təhrif edilmiş bəzi aspektləri və hadisələri var ki, buradakı təhriflər tarixən qadınlara olan nifrətlə əlaqələndirilirlər. Aydındır ki, bu sferalardan biri bizim bədənə — qadın bədəninə, o cümlədən, bədənə aid olan hər bir şeyə olan münasibətimizdir. Biz bədəni konkret, materialist, empirik, “kobud fakt”, “lal əşya” kimi — qorxu, kin, maddi-cismaniyə qarşı nifrət ifadə edən terminlərlə təsvir edirik. Bu nöqteyi nəzərdən biz qadınsallığın bədənlə eyniləşdirilməsini iddia etmirik. Biz bədənin feminist olduğunu qeyd etmək istəyirik;  bədənə qulluq qeyri-repressiv münasibətlərin qarantı deyil, repressiv olmayan münasibətlər isə bədənə qulluğu da özündə ehtiva etməlidir. Başqa sözlə, biz iddia edirik ki, qadın özü bədən olmadan bədənə sahib ola bilər. Bu düşüncələr hansı şəkildə arxitekturaya tətbiq oluna bilər? Birbaşa insan bədəninə aidiyyatı olan incəsənət kimi arxitektura da, bizim indi təsvir etdiyimiz məna və rakursda feminist olma potensialına malikdir. Arxitektura mövcud nəzəriyyələrə uyğun olaraq, materiyanın dizaynında iştirak etdiyindən,  rassional, qeyri-maddi, idealdır. Qadınsallıq – həm də bədəndir, lakin bu onu idrakdan məhrum etmir. Feminist arxitektura “ikinci təbiəti” — konkret hiss və təəssürat növləri doğuran Hannah Arendt “dünyasını” yaratmağa cəhd edə bilər. Bu cür arxitektura bədən təcrübəsi xüsusiyyyətlərinin nəzərə alınması ilə özünün bədən mahiyyətinin qavranılması və müxtəlif gender nümayəndələrinin  bunu hiss etmələri üçün münbit şərait yaradır. Beləliklə, arxitektura bir bilik sahəsi kimi, Qərbin abstraksiyaya, təhrifə, bədənə qarşı pis rəftara və hətta onun sürgün olunmasına olan meylinin müzakirəsi üçün meydan yaratmağa qadirdir. Bu  yanaşma bizi Rene Descartes öhdəliyimizə və onun ‘yox olmaq — yalnız şüur kimi mövcud olmaq’ istəyinə qarşı çıxmağa sövq edir.

Qadın mədəniyyətdə, bir qayda olaraq, materiya/bədən kimi assosiasiya olunursa, kişi rasionallıqla assosiasiya olunur. Məsələn, qadına başlanğıcı qəbul edən varlıq — aktiv kreativ başlanğıc tərəfindən əkilmiş toxumların cücərdiyi Torpaq kimi baxılır.  

Qərb fəlsəfəsində şüur görmə orqanı və vizual dərk ilə əlaqələndirilir. Filosoflar görməni düşüncənin metaforu kimi dəyərləndirir, işığı isə idrakın gücü kimi təsvir edirdilər. Görmə, mahiyyət edibarı ilə,  bədənlə ən az əlaqəli olan bir hissiyat  kimi  bütün bədənə qarşı qoyulurdu (bədənin ümumi enerjisinin 25%-nin onun işinə sərf olunduğuna baxmayaraq) və göz bütün digər orqanlardan ən bədənsizi kimi qəbul olunurdu. Alman filosofu Hans Jonas özünün «Baxışın nəcibliyi» (The Nobility of Sight) əsərində göstəriri ki, zaman və əbədiyyət, forma və materiya, mahiyyət və mövcudluq, nəzəriyyə və təcrübə konsepsiyaları, hətta sonsuzluq görmə xüsusiyyətlərindən əldə oluna bilərdi. Bu, hələ qədim yunanlara qədər aktual olsa da, Martin Heidegger təkid edir ki, bizim görməyə bu qədər önəm verməyimiz və bütün digər orqanların nəzərdən atılması ilk dəfə Dekartda özünü biruzə verib.     

Heideggerin təqdim etdiyi [Vorstellung] “mövcud olanı qarşıya  əks (qarşı olan) bir şey kimi qoymaq, özü ilə müqayisə etmək, özünü müəyyən edən bir sahə kimi təsvir etmək və bu əlaqəyə girməyə məcbur etmək” anlayışı görmənin digər hissiyyatlardan fərqləndirilməsinin (daha üstün sayılmasının) resipiyentləri maddi dünyadan nə qədər uzaqlaşdırdığını nümayiş elətdirir.

Иллюстрация к теории оптики Р. Декарта
R.Decartesin optika nəzəriyyəsinə aid illüstrasiya

Cogito ergo sum prinsipinə gətirib çıxaran fikri eksperiment zamanı Decartes dünyada məskunlaşan bədənsiz (cisimsiz) şüuru belə təsvir edir: “ Mən hər şeyi çox diqqətlə öyrənsəm də, əmin deyiləm ki, təxəyyülümdə kəşf etdiyim, cismani təbiətin bu aydın təsəvvüründən  bədənlərin (cisimlərin) zəruri mövcudluğunu sübut edən hər hansı bir arqument əldə edə bilərəm…Hərçənd, elə bir görüntü yaranır ki, güya mənim bütün ağlım bötüvlükdə mənim bütün bədənim ilə əlaqəlidir, lakin mənim ayağım, əlim və ya bədənimin istənilən digər hissəsi kəsilərsə, anladığım qədər, mənim ağlıma heç bir zərər dəyməyəcək…Ola bilər ki, (sonra buna əmin olduğumu söyləyəcəm) mənimlə çox sıx bağlı olan bir bədənə sahibəm, lakin bir tərəfdən  yalnız düşünə bilən və fiziki cəhətdən məhdud olan bir şey  – özüm haqda  açıq və aydın bir təsəvvürüm var, digər tərəfdən son dərəcə geniş, ancaq düşüncəsiz bir nəsnə kimi – bədən haqqında aydın  fikrim var və mən öz bədənimdən həqiqətən fərqli olduğuma və onsuz da mövcud ola biləcəyimə əminəm.”

O, təfəkkürün dəqiq təbiətinə inam üçün zəmin yaratmağa çalışaraq:- “hətta bədənlər (cisimlər) də nə hislərlə, nə də təxəyyüllə düzgün dərk olunmur, ancaq düşüncə, anlayış ilə dərk olunurlar” -deyə, iddia edir. O əvvəlcədən nəzərində tutduğu, sırf zehni bir şeyi təsvir etmək üçün işıq, görüntü (baxış) və bilikdən ibarət metaforik triadadan istifadə edir. Bu obyektləri qavramaq qabiliyyətini o “ağlın təbii işığı” adlandırır. Ağlın qavradığı fikirlər şəkillərdəki təsvirlərə bənzər obrazlardır. Bədənin (cismin) mövcud olmadığı halda belə, var olan həqiqətin birbaşa dərk edilməsini reallaşdıran, Tanrının verdiyi zəka qabiliyyəti olan Cogito işıq şəklində — ağıl işığı, təbiət işığı şəklində təmsil olunur.

Haydegger qeyd edir: “İlk dəfə Descartesin sayəsində realizm xarici aləmin gerçəkliyini sübuta yetirməyə və özündəki varlığı xilas etməyə qadirdir”. “Dünyanın şəklinin zamanı”nda o iddia edir ki, Descartesin “bilik metafizikası” insanın dünyaya münasibətindəki tarixi dəyişikliyi qanuniləşdirir. Descartes -ın düşünən subyektlə genişlənən obyekti bir-birindən ayırması bu iki qütbü yaradır və eyni zamanda, onları fərqləndirir. Bu bölgü subyekt və obyekt kimi təmsil olunanlar arasında əlaqə yaradır. Bundan belə düşüncə obyektlərin şüurda təsvir olunduğu bir prosesdir: “Təfəkkür təsvir olunanla əlaqə quran bir təsvirdir (idrak kimi fikir).”

Heideggerin göstərdiyi kimi, Descartes-ın ideyası Qərb düşüncəsinin simvoludur. “Maarifçilik” termininin özü işıq ilə ağıl arasında davamlı əlaqəni, baxış ilə onun bədən qabığı (cismi) arasındakı fərqi nümayiş etdirir.

XX əsrdə  məkan və zaman arasındakı əlaqələri inkişaf etdirən texnoloji qabiliyyət vizual qavrayışın ənənəvi qeyri-cismaniliyini (bədənsizliyini) gücləndirdi.

Görmə ilə digər duyğular arasında uzun zamandan bəri davam edən ziddiyyətlər çərçivəsinə salınan, başa düşülməsi üçün yalnız görmə deyil, başqa duyğular tərəfindən də qəbul edilməli, qavranılmalı olan arxitektura strateji olaraq, feminist adlandırıla bilər. Bu cür aydınlatma (tərifi-təyinat) şüurluluğu təşviq edərsə və konkret, həssas, cismani təcrübəyə dəyər verərsə –  təcrübənin məzmununu mənimsəmək üçün  bədəni zəruri bir alət-vasitə kimi istifadə edərsə, faydalı ola bilər. İddia etmək olar ki, modernist arxitekturanın konstruksiya və materiallar üzərində vurğulanması onun feminist memarlıq kateqoriyasına daxil olmasını təmin edə bilər. Bəzi son dövr modernistləri üçün maddilik həm özlüyündə dəyərə, həm də sadəliyin və ya zamansızlığın göstəricisinə çevrilir.  

Kadenazzodakı ev – Maro Botta arxitekturası öz mahiyyətini və xüsisuyyətini ifadə edə bilən  maddi xarakterə malikdir. Ancaq iki səbəbə görə bu nümunələri qəbul edə bilməyəcəm. Birincisi, maddilik burada elə təqdim olunur ki, fotoşəkillərdə saxlanmaq naminə yalnız bir baxışla dərk oluna bilinsin. İkincisi, sonradan aydınlaşacaq səbəblərə görə mən bədənin (cismin),  konstruksiyaya istinad etmədən, mənaların anlanmasını təhmin edən istifadəsində daha çox maraqlıyam.

Марио Ботта. Дом в Каденаццо. 1970–71
Mario Botta. Kadenazzoda ev. 1970–71

Qavranılması (dərki), əsasən, baxışın deyil, səsin və ya bədən hərəkətinin əksi sayəsində baş verən  La Turetdəki Le  Corbusier  monastırının qaranlıq, hündür, uzunsov konstruksiyası feminist tipli arxitekturaya aid edilə bilər. Digər bir nümunə Vaşinqton şəhərindəki Maya Linin Vyetnam müharibəsi veteranlarının Memorialıdır.  Düz-yastı çəmənliyə pərçimlənmiş abidə uzaqdan görünmür. İlk baxışdan bu, tamamilə, şokedicidir – yerdən qəfil çıxan bir kəsik təməl planının mütləq rasionallığını və sonsuz genişliyi pozur. Ziyarətçinin qara divar xətti boyunca asta hərəkətləri, adları daşa həkk olunmuş əsgərlərin məzarlarına doğru obrazlı şəkildə batmağa bənzəyir. Sözlər ilə onların yerləşməsi (hər hansı məkanda istifadəsi) arasındakı oxşar fiziki əlaqə New Yorkda Qırx üçüncü küçədən BMT Meydanına gedən pilləkənlərdə də baş verir. Burada, Əhdi-Ətiqdən əbədi sülh sözləri həkk olunmuş yazının kənarı ilə yumşaq bir əyri enir. Gerçəkləşməmiş ümid haqqında yazının yer aldığı divar boyu gözəl mərmər panellə aşağıya doğru hərəkət ağrılı kədər hissi doğurur ki, bu da hərəkət  ilə emosiya arasında əsl etimoloji əlaqə yaradır.

Ле Корбюзье. Монастырь Ла Туретт. 1953–60
La Turetdə  Le Corbusier monastırı 1953–60
Майя Лин. Мемориал ветеранов войны во Вьетнаме. 1984
Maya Lin. Vyetnam münaribəsi veteranlarının Memorialı. 1984
Какой может быть феминистская архитектура?
Лестница около Площади ООН в Нью-Йорке
New-Yorkda BMT Meydanı yanındakı pilləkən

  Yeni İngiltərədə, meşə massivinə enən dar bir yolu işarələyən, bir-birinə bağlı ağac və dəmir təbəqələrindən ibarət olan Meri Missin Veiled Landscape heykəlinin diqqət çəkən xüsisiyyəti  hərəkətin bir qorxu modusu kimi ona xas olmasıdır. Yüksəklikdə quraşdırılmış taxta platforma aşağıya düşən yolun görüntüsünü çərçivəyə salır. Bu mövqedən və həmin yol boyu müxtəlif baxış nöqtələrindən görünən  bütün digər platformalar bircins meşədə bir neçə məkan təəssüratı yaradırlar. Onlar tamaşaçını ön plan sahəsinə çıxarır, onun yol boyu rastlaşacağı bütün duraq məntəqələrində  (punctuation points) özünü necə hiss edəcəyi ilə bağlı təəssürat yaradırlar.

Səyyah cığırla bu yerlərə doğru hərəkət etdikcə, ekranlar çərçivəyə salınır və beləliklə, bu konstruksiyaların məhdudlaşdırdığı görüntü silsiləsi yaradılır. Bu sədlərin aşılması, çərçivələrin dəf olunması ilə, hərəkətdən doğan fiziki hiss bədəni tədricən içəriyə, aşağıya və boşluğa – meşələrin dərinliklərinə, xəyali,  görünməz yerə doğru qərq edir. Miss yazırdı ki, onun landşaft konstruksiyaları “bilavasitə fiziki və emosional məzmunu yaşamağa, fiziki əlaqə yaratmaq kimi bir şeyə” fokuslanırlar.

Mary Miss. Veiled Landscape. 1979
Mary Miss. Veiled Landscape. 1979
Mary Miss. Veiled Landscape. 1979
Mary Miss. Veiled Landscape. 1979

Bədən  «Venturi, Rauch & Scott Brown» şirkəti tərəfindən yaradılmış Filadelfiyanın iki parkında – Welcome ParkFranklin Court-da əsas hiss-həyəcan mənbəyinə çevrilir. Hər iki park şəhərin mərkəzində yerləşir. Welcome Park (Uilyam Pennin Filadelfiyaya gəldiyi gəminin şərəfinə adlandırılıb) şəhərin kənarında, Delaver çayının yaxınlığında, Slate Roof House-da – Pennin iqamətgahı və 1700-1701-ci illərdə Pensilvaniya hökumətinin yerləşdiyi ərazidə salınıb. Bu, şirkət tərəfindən Bostondakı Copley Square  və Vaşinqtondakı Western Plaza ilə yanaşı salınmış və miniatürləşdirmə metodundan istifadə olunmuş bir neçə parkdan biridir. Bu layihələr, çox güman ki, onların foto vasitəsilə yaratdıqları təəssürat qeyri-adekvat çatdırıldığı  və  həqiqətən, təkcə vizual qavrayışa təsir etmədikləri üçün, tənqidçilər tərəfindən  mənfi qiymətləndirildilər. 

«Venturi, Rauch & Scott Brown» – arxitekturada postmodernist yanaşma haqqında “Arxitekturada çətinliklər və ziddiyyətlər” və” Las-Veqasın dərsləir” kimi məşhur kitabların müəllifi olan Robert Venturi tərəfindən yaradılmış memarlıq şirkətidir. Venturinin özündən başqa, memarlar Con Rauch və Venturinin həyat yoldaşı Denise Scott Brown da həmtəsisçilər idilər. Venturi və Skott Brawnun birlikdə işlədiyi layihələr çox vaxt yalnız Venturiyə aid edilirdi.

Welcome Park – sadəcə olaraq, tarixi Filadelfiyanın kiçildilmiş xəritəsidir və onun səkilərinin sxemi original geodezik planın dəqiq surətidir. Park demək olar ki, həmişə açıqdır və onun məkanı ilə gəzərkən, nəinki, görüntüdən zövq almaq, fiziki olaraq onunla qarşılıqlı əlaqədə olmaq lazımdır. Parkın sonunda quraşdırılmış, buradakı mənzərənin XVII əsrdə olduğu kimi təsvirini əks etdirən freska parlaq rəngləri ilə sizi özünə çəkir, məstedici bir güc hissi yaradır, sanki bütöv bir zaman kəsikləri üzərindən addımlayırsan. Filadelfiyanın dörd meydanda kiçik ağaclar yer alıb. Ağaclar ilə iki kiçik tunc heykəl meydanda yerləşən Slate Roof House təşkil edirlər, mərkəzdə isə Pennin heykəli ucalır və bütün bunlar birlikdə insanda böyük əzəmət hissi yaradırlar. Bu, təkcə mütəşəkkil  hadisələr sırası ilə keçməkdən doğan parlaq hiss deyil – kiçildilmiş (dar) məkanlarda hərəkət etmək, həm də bədənin hiper-hərəkətliliyini təhrik edir.

Welcome Park, Philadelphia
Welcome Park, Philadelphia

Bununla belə, parkda olmağın  bu cür təsiri, sadəcə, ölçü fərqlərindən deyil, daha mürəkkəb səbəblərdən yaranır. Kiçiltmə effektləri bir neçə səviyyədə hiss olunur. Şəhər planındakı çox az hiss olunacaq dəyişikliklər perspektivdə göstərilərək yerdə öz əksini tapırsa, daha aydın şəkildə qavranaraq qəbul edilir.

Həcmli əşyalardakı dəyişiklikləri ayırd etməyə öyrəşmiş göz real sahənin ölçülərində baş verən dəyişiklikləri çertyojdakı dəyişikliklərdən daha tez qavrayır. İkincisi – identikliyin maraqlı şəkildə dəf olunmasıdır. Parkın ucqar hissəsində yerləşən State Roof House tunc heykəlinə doğru gedəndə məlum olur ki, onun yerində kim dayanırsa, özünü evlə eyniləşdirmə prosesində qəribə tərəddüd yaşayır.

Welcome Park, Slate Roof House
Welcome Park, Slate Roof House

Düşüncə ilə onun fiziki qabığı arasındakı əlaqənin ümumi qəbul edilmiş inkarı özünü məkana proyeksiyalamaq istəyi ilə dərhal pozulur. Bu, ağıl-bədən əlaqəsi haqqında  şübhə yaradır – “mən buradayam” yoxsa “mən oradayam”? Ola bilsin ki, bu tərəddüt yaxınlıqda yerləşən, XIX əsrin əvvəllərində tikilmiş,  William Strikland-ın Əmtəə Birjası Binası kimi neoklassik quruluşların qavranılmasının tərkib hissəsidir. Onun soyuq mavi-boz blokları özünəməxsus şəkildə hiss olunur. Binanın insanla, təxminən, eyni ölçülü  şirləri və nəhəng arabeskləri – bədənin oxşar ölçü və formada olan başqa bir obyektlə tarazlaşdığı özünü identifikasiya formasını doğurur.

Уильям Стрикленд. Здание товарной биржи. 1832–1834
William Strickland. Əmttə birjasının binası. 1832–1834

Bu təcrübə yüksək cismanilik hissi yaradır – sanki ağıl onun üçün nəzərdə tutulmuş qabına qayıdır. Səthi və qrafik çəkilmiş səki daşları, küçələr, məhəllələr və sahil ətrafı bu yerlərdə gəzərkən reallıq fərqli şəkildə qəbul edilir – ayaqlarınızın altındakı daşların dəyişən rəngləri ilə teksturasını həm görməklə, həm də eyni zamanda taktil olaraq  qavramaqla, dərinliyi və relyefi cismani olaraq hiss edə bilərsiniz. Küçələrin adlarını bildirən yazılardakı hərflərin aydınlığı da məkanın taktil hissiyyatını artırır. Piyada zonalarının mərmər daşlarına həkk olunmuş hərflər birləşmə yerlərinə düşdükdə xaotik olaraq ikiyə bölünürlər. Prinston universiteti Wu Hall kollecinin binasındakı qəsr daşı kimi («Venturi, Rauch & Scott Brown» layihəsi), bu parçalanmış simvollar öz səthlərinin və səthin üzərində yazılmış sözlərin maddiliyi ilə müşahidəçiyə meydan oxuyurlar. 

Anri Labroustun Saint-Genevieve Kitabxanasının fasadında kitabxana kataloqu üzərindəki kitabxananı “böyük kitab” kimi şərh edən yazının mücərrəd məzmun şəklində oxunmalı və mənimsənməli  sözləri əvvəlki nümunədəki kimi işləmir – buradakı texnika simvolların  materiyasını substansiyaya çevirir. Müəllifin təqdim etdiyi texnika küçə adlarının qeyri-cismani informasiya şəklində şüursuz qavranılmasının qarşısını alır. Bu sözlər qeyd olunmuş (vurğulanmış) olmalıdırlar.

Venturi, Rauch & Scott Brown. Gordon Wu Hall. Princeton, New Jersey. 1983
Venturi, Rauch & Scott Brown. Gordon Wu Hall. Princeton, New Jersey. 1983
Анри Лабруст. Библиотека Сент-Женевьев. 1851
Anri Labrust. Saint-Genevieve Kitabxanası. 1851

Yan divar boyunca uzanan və sahənin Delaver çayı tərəfdən “Skoolkill” (köhnə xəritədə yazıldığı kimi) tərəfə enməsi ilə aşağıya doğru meyllənən zaman şkalası da, həmçinin, “hərəkətli” oxunmanı tələb edir. Burada yalnız yana deyil,  aşağı  – “tarix üzrə aşağı” ya  doğru yönəlmiş  hərəkət etmək lazım gəlir. Hekayənin belə bayağı bir şəkildə təqdim edilməsi belə, bədəni duyğuları canlandıran hərəkətə gətirə bilər ki, onsuz bu ölçü şkalası yalnız simvolik, qeyri-maddi məlumat kimi qəbul edilər.

Biz bu parkın yalnız bədənlə əlaqəsindən dolayı tam izah oluna biləcəyini düşünmürük. Sadəcə, başa düşmək lazımdır ki, baxmaq kifayət deyil. Parkın intellektual məzmununu tamamlamaq – mesajı əldə etmək üçün bədən hərəkəti icra edilməlidir. Hər şeyə rəğmən, bu – birinin üstünlüyü ilə digərinə zərər vurmaqdan fərqli olan, həm bədəni, həm də zehni ehtiva edən bir təcrübənin yüksək mürəkkəbliyini və incəliyini vurğulayır. Qədim yunanlar bilirdilər ki, yaddaş üçün bütün hiss və duyğuların işləməsi tələb olunur; belə ki, onlar mühüm mədəni bilikləri qafiyə, ritm, rəqs, mahnı və nağıllarla aşılayırdılar. Bilik bədən haqqında bilik idi. Bu postmodernist parkdakı kollektiv hekayə bədəni düşünməyə və fəaliyyətə cəlb edən vizual, kinetik və proyektiv vasitələrin kombinasiyası ilə qismən fərdi bir hekayəyə çevrilir.

Franklin Court Welcome Parkdan bir neçə məhəllə aralıda Market Street küçəsində yerləşir. O, müxtəlif görməli-əyləncəli yerlərdən, muzey və şəhər parkından  ibarət olmaqla, mürəkkəb quruluşa və dizayna malikdir. Bura Benjamin Franklinə məxsus idi, küçə boyu hələ də qorunub saxlanan və onun icarə gəliri əldə etdiyi evlər Franklin Court layihəsinə daxil edilmişlər. Obyektlərin əksəriyyəti qəhvəyi daşlardan tikilmişlər, həmçinin, yeraltı səviyyədə teatr və müxtəlif proqram eksponatları yerləşir.

Bir zamanlar sahənin arxa tərəfində yerləşən Franklinin malikanəsi uzun illər əvvəl evin bütün plan sxemləri və qeydləri ilə birlikdə sökülərək məhv edilib. Venturi, Rauch və Skott Braunun təqdim etdiyi dizayn onu yenidən bərpa etməyə çalışmır. Bunun əvəzinə, Franklinin malikanəsi nəhəng hamar boz-ağ metal sütun-elementlərdən konstruksiya edilmiş iki xəyal evdən ibarətdir. Bu strukturlardan biri – maili dam örtüyü və bacaları ilə uşaq rəsmindəki evə bənzər bir evin arxetipik görünüşüdür. O, Franklinin sökülən evinin bünövrəsi olan sahədə yerləşir.

Fotoşəkillərdə bu boz xəyali xətlər çox ağır,  karikatura kimi görünür; onlar, bir növ, köhnə şəhərin “tarixi ideyasına” istehza kimi görünə bilərlər. Bununla belə, Giacomettinin heykəllərindəki, memarlar üçün ilham rolunu oynayan, aşkar skelet məftillərindən fərqli olaraq, evin elementlərinin düz, geniş, qeyri-şəffaf və hamar teksturası onların sırf struktur kimi qəbul olunmasına imkan vermir. Həqiqətən də, fərqli işıqda və müxtəlif baxış bucaqlarında onlar sanki açıq parkın üstündəki səmada yoxa çıxırlar, həqiqi xəyal kimi görünürlər.

Venturi, Rauch & Scott Brown. Ben's House (Franklin Court). 1976
Venturi, Rauch & Scott Brown. Ben’s House (Franklin Court). 1976

Bizi bütövlükdə muzey deyil, park  – onun Welcome Park (Xoş gəlmisiniz parkı) adı ilə bədəni əsas qavrayış mənbəyi kimi qəbul etməsi və tarixilik hissi yaratmaq məqsədilə parkın üzərində yazılan rəvayətdən necə istifadə etməsi maraqlandırır. Arxa girişdən, Orianna Street adlı ensiz daş küçə tərəfdən daxil olaraq, özünüzü dərhal, perimetri boyu qeyri-adi qəhvəyi beton damları olan birinci xəyali evin qarşısında görürsünüz. Onlar qeyri-müəyyən bir məqsədlə sanki gözdən bir az gizlədilirlər.

Bir neçə pillə aşağı enərək – o biri dünyaya düşmə metaforu kimi – bu qəhvəyi damlara boylanıb baxırsınız. Onlar şəhəri və ətraf mühiti ziyarətçidən gizlədərək, baxış sahəsini örtük kimi əhatələyirlər. Başınızı aşağı saldıqda, köhnə evin bünövrəsindən qalan daşları görə – şüşənin altında olduğundan, onları periskopun köməyi ilə seyr edə bilərsiniz. Bu “lal daşlara” diaqramlar vasitəsilə, evin hansı hissəsini təşkil etdikləri haqda  danışmaq imkanı verilmişdir.

Какой может быть феминистская архитектура?

İnsan qəddini düzəltdikdə, aşağı yönəlməyə öyrəşmiş baxışları səkiyə düşür. Xəyal evinin perimetri ətrafındakı sal küçə daşları bir zamanlar burada yaşamış XVII əsr insanlarının Yeni Dünya həyatının çətinlikləri və sevinclərindən bəhs edən sitatları ilə bəzədilib. Rəngi, fakturası və üzərindəki yazıları ilə Amerikanın ilk qəbir daşlarına çox oxşar olan bu daşların üzərində dayanmaq özünü keçmiş sakinlərdən biri kimi hiss etmək duyğusu verir. Welcome Park-da yerə həkk olunmuş şəhər planı üzəri ilə gəzərkən bir az utanc hissi yaranırsa, burada o küfrə çevrilir, sanki ziyarətçi, sözün əsl mənasında, qəbirlərin üzərindən keçir. Xəyal evinin yerləşdiyi, parkın olduqca depressiv hissəsini tərk edərək, sanki keçmiş haqqında yuxunu tərk edirik və xəyali bir tağ vasitəsilə bağ sahəsinə düşürük. Parkın bu hissəsi perqolalar altında və ya divar boyu düzülmüş  dəbdəbəli oturacaqlar ilə təchiz edilmişdir.

“Sitatlar qəbiristanlığı” və təməl daşları kifayət qədər aydın şəkildə keçmişə yönəli olsalar da, bu bağlar indiki zamanı təcəssüm etdirirlər. Bağ XIX əsrin bağlarına bənzəyir  – bağın tərtibat planı dərman və ədviyyat mənbələri olan əczaçılıq əkinlərini onun estetik ölçülərinə uyğun şəkildə yerləşdirir. Bir vaxtlar Franklin tərəfindən elə bu yerdəcə quraşdırılmış ola bilən böyük perqolanın altında oturan ziyarətçi özünü keçmişdən gələn  insan kimi hiss edir. Perqola burada olmuş-keçmişləri divarlar və qəfəslər qədər canlandıra bilməsə də, özünün sxematik formaları ilə keçmişi intellektual olaraq təmsil edir.

Какой может быть феминистская архитектура?

Maddi olaraq təmsil olunana (və təmsil olunmayanlara) diqqəti cəlb etməklə, park köhnə ilə yeni arasında aydın fərq yaradır. Muzey olmadan və keçmişin dəqiq, hərfi rekreasiyası aparılmadan, təsəvvür vasitəsilə tarixi indiki zamanda və əslində, keçmişdə real baş verilmiş kimi yaşamağa imkan yaradılır. Vizual təsvir buradakı fraqmentar tarixi qalıqlar ilə onların aid olduqları dövr arasındakı əlaqənin incə və dəqiq başa düşülməsini təmin edir. Ərazi elementləri bir tərəfdən əlaqəsiz bir şey kimi, digər tərəfdən isə işarələr kimi mahiyyət daşıyır.

Təxəyyülün proyeksiyası və dərinliyin psixi ölçüsü olan bu dörd landşaft layihəsində ziyarətçinin somatik təcrübəsinin arxitektur təsviri və fiziki təcəssümü təqdim olunub. Nümunələrin hər birində dərinlik müxtəlif mənalar kəsb edir – yaddaş və kədər, sivilizasiyadan uzaqlaşmaq, tarixi dövr.

Amma hər bir halda zaman və məkan, bədənin proyektiv meylliliyinə görə, ölçü baxımdan dəyişkən ola bilir. Le Corbusier yüksəliş hekayəsini forma vasitəsilə danışmaq, sonsuz məkan və zamanı dünyanın zirvəsinə qaldırmaq, baxmaq, düşünmək, fərz etmək – “mövcud vəziyyəti” görmək və alternativləri tapmaq üçün öz villalarında arxitektur gəzinti ideyası ilə birgə bədən hərəkətliliyindən də istifadə edirdi. Bu arxetipik modernist baxışdan fərqli olaraq, təqdim olunan layihələr xətti tarixi zamana və kartezyen məkana alternativlər təqdim edir. Tamaşaçı təxəyyülünün işə cəlb olunması hegemon povest deyil, fərdi hekayə yaradır. Beləliklə, məkanın özünə intiqrə edilmiş mədəni mənalar forma və məzmun arasında yeni münasibətlər təklif edir. Ağıl ilə bədən arasındakı bölgünün (ayrıntıların) yumşalması işarə ilə məna arasındakı boşluğu da aradan qaldırmağa kömək edir. Məna, poststrukturalist mövcudluq qorxusunu nəzərə almadan, semiotik nəzəriyyənin məhdudiyyətlərindən daha geniş bir anlayışa doğru hərəkət edir.

İstər subyektdəki, istərsə də obyektdəki mənanın “vəhdəti” mənanın özünə qeyri-obyektiv və eyni zamanda, illüzion olmayan reallıq təmin edir. 

Arxitektur gəzinti(promenade) –  ilk dəfə memar Auguste Choisy-də rast gəlinən və daha sonra Le Corbusier tərəfindən inkişaf etdirilən bir konseptdir. O, arxitektura  obyektində bütün binadan “keçməyə” imkan verən piyada məkanının yaradılmasını nəzərdə tutur. Promenadın  daxil olduğu Le Corbusier-in  ilk layihəsi Puassidəki Villa Savoy tikilisi idi.

Ле Корбюзье. Вилла Савой. 1928
Le Corbusier. Villa Savoy. 1928
Одна из работ феминистской художницы Марты Рослер в серии "The Bowery in two inadequate descriptive systems" (1974–75), демонстрирующая ограниченность визуального и языкового подхода в репрезентации пространственных объектов и участков, а также показывающая кризис семиотики – в таком виде знак и значение теряют связь, поскольку знак не исчерпывает всей гаммы впечатлений и ощущений, которые может предоставить телесное присутствие.

Feminist rəssam Marta Roslerin məkan obyektlərinin və sahələrin təsvirində vizual və linqvistik yanaşmanın məhdudiyyətlərini nümayiş etdirən, həmçinin, semiotikanın böhranını göstərən, “The Bowery in two inadequate descriptive systems” (1974-75) seriyasından olan əsərlərindən biri. Semiotik böhranda işarə ilə məna arasındakı əlaqə itir, çünki işarə bədən varlığının təmin edə biləcəyi təəssürat və hisslərin bütün qammasını əhatə (əvəz) etmir.

Hadisələr povest formasını alır. Yazılı tarixin canlı ənənəni əvəz etdiyi ədəbi mədəniyyətlərdə arxitektur qurğuların (tikililər), keçmişin bir hissəsi kimi anlaşılmaları üçün izahatlara ehtiyacı var. Vyetnam Müharibəsi Veteranları Memorialında və Filadelfiyadakı iki parkda hekayələr sanki arxitekturanın özünə həkk olunub. Bədənləri, insan tərəfindən səthlər üzərində hazırlanmış yazılarla qeri-adi şəkildə qarşılaşdıraraq,  arxitektorlar tarixin fərdi təcrübənin “bir hissəsi” olmasına imkan verirlər. Buna baxmayaraq, televiziya və kompüterin memarlığı məhv edən kitabı əvəz etdiyi post-ədəbi cəmiyyətdə bu “bədən biliyi” Platon zamanındakı antik, əsasən, şifahi mədəniyyətdə mövcud olmuş sadələşdirilmiş mənada mümkün ola bilməz. Güman ki, buna görə bədən bilikləri bu layihələrdə uzaqlarla – ölülərlə, keçmişlə, təbii ilə münasibətləri bərpa etmək üçün istifadə olunur.

Bu cür bədən təcrübəsi postmoderndə – “post-tarixi” indiki dövrdə tarixi dərk etmək imkanlarını nəzərdə tutur. Vahid və istiqamətlənmiş tarixin modernist ideyasının çoxsaylı, biryerdə mövcud ola bilən hekayələrə bölündüyü mədəniyyət “tarixin sonu” adlandırıldı. Bu nöqteyi-nəzərdən bir-birindən böyük məsafə ilə ayrılan yerlərdən olan obyektlərin və obrazların birgə mövcudluğu, müxtəlif tarixi dövrlərə istinadların eyni vaxtda olması vahid, praktiki olaraq, qeyri-maddi, postmodern məkan-zamanı ehtiva edir. Postmodernizm nəzəriyyəçiləri təsvir strukturundakı problemlərə istinadların bu cür “düzləşməsini” əmtəə kapitalizmi ilə medianın yaratdığı “referensial reallıq və ya substansiyanın” çatışmaması ilə əlaqələndirirlər. Filosof Fredrik Jameson bu tezisi dəstəkləmək üçün arxitektorların səthlə bağlı narahatçılığını qeyd edir. 

Mətndə verilmiş dörd nümunə bu cür təsvir strukturlarından asılı olmayaraq, tarixlə işləmək üçün alternativ modellər təqdim edir: 1) subyekt və ona “müxalif” obyekt; 2) “yoxluğun mövcudluğu”. Əksinə, mürəkkəb tərkibli substansiya  üzərində proyeksiya əməliyyatının çevikliyi quru səthi təxəyyülün dərinliyi ilə birləşdirir, ümumiləşdirici cəhət olmadan fiziki reallıq yaradır, forma və məna ayrıntısını (fərqini) təcəssüm olunmuş mənalarla əvəz etməklə, məzmunu çoxsaylı interpretasiyaların mümkünlüyü ilə təklif edir. 

Əgər bu layihələr maddi obyekt ilə ona qarşı olan qeyri-maddi subyekt münasibətlərindən kənarda olarsa, Haydeggerə görə, onlar yalnız Vervindung vasitəsilə – kartezyen epistemologiyanın doğurduğu, insanın ikili anlayışının aradan qaldırılması, müalicəsi, qəbullanması və dərinləşməsi ilə özlərini sübut edə bilərlər. Mən təklif edərdim ki, bədən bilikləri vasitəsilə bu layihələrdə postmodernist subyektin bilik metafizikası üçün alternativ işartılar üzə çıxsın. Bu parklarda cəmlənib quraşdırılmış biliklər əskik olmayan bir subyekti, nə humanizmin yeganə olmayan rasional subyektini, nə də poststrukturizmin parçalanmış olmayan subyektini nəzərdə tutur.

Əksinə, bədən biliyi sayəsində maddəyə quraşdırılmış subyekt müxtəlif mənbələrdən gələn hər cür biliklərə əsaslana bilər. Bu, hətta Dekartın öz «Mühakimələr»inin sonunda həvəssiz olsa da,  “qarışıq bütöv” və ya “tərkibi birlik” kimi etiraf etdiyi “təbiətin” mövcudluğunu nəzərdə tutur. Subyektlə obyektin, ideal ilə maddinin, ağıl ilə bədənin yeni, post-ədəbi formada  qarışıq bütövün bu cür yaxınlaşması feminist subyekti yarada bilər ki, onun da əsas xüsusiyyəti biliyin təcəssümü (embodiment of knowledge) olmalıdır.